दोस्त - व .पु काळे

दोत
िम या शदापेा मला, ‘दोत’ हा शद जात आपुलकचा वाटतो. आिण याहीपेा हंदी भाषेतील ‘यार’ हा शद जात िजहायाचा वाटतो. ‘छोडदो यार’ या वायात काही वेगळीच खुमारी आहे. इंजी भाषेतील  हा शद वेगळं काही सांगतो.
येक अर मैीची वीण प करत नेणारी. मैीचं नातं हे सवे नातं आिण यातया यात  या शदातलं अर न् अर ययकारी करणारी िममंडळी परदेशात भेटली, तर सोयाला सुगंध आयामाणे वाटतं. बृहमहारााचं मराठी अिधवेशन १९८९ मये डेॉईटला झालं. ितथे अय हणून जायाचा सुयोग माया भायात होता. परदेशामये आपयासारखी माणसं पांगळी असतात. पण ‘अितिथ देवो भव:’ असं हणायया ऐवजी ‘यजमान देवो भव’ असं हणायला लावणारी अनेक िममंडळी भेटली. उमेश घोडके, डॉ. िबलोलीकर, गोपाळ मराठे, गणपुले, दलीप िचे, राजन गडकरी, सुधीर सौर, राकर आठले, डॉ. पाटील, सदािशव काळे, शिशकांत कराणे, भारत दळवी, आपटे, अिनल देशपांडे, धनंजय गुजर, करंदीकर आिण डॉ. अिवनाश कािनटकर. या सव िमांत डावं-उजवं ठरवणं अशय आहे. या सव मंडळनी मला तळहातावर झेललं. मी पृवीतलावर नसून, नंदनवनात आहे, असं वाटावं इतका सुखात होतो. यानंतर पुहा परदेशगमनाचा योग येईल असं वाटलं नहतं. पण अचानक बँकॉक, संगापूर, हाँगकाँग या गावी कायमाची आमंणं आली. १९८९ सालातली उमेद ९५ मये उरली नाही. मन डळमळीत होतं. पण यांनी कायम आणले, यांनीच सगळी धावपळ केली. लेखक हणून एक जातीचं भाय लेखकाया वााला येतं. ते अशा नाना
वपात. ‘अपण पिका’ या संकेताला वाचक कती महव देतात ते मला माहीत नाही. पण लेखकाया आयुयातला, याला ऋणमु करणारा तो अलौकक ण असतो. याच भावनेनं ‘दोत’ या संहाची पिहली आवृी मी सगया परदेशथ वकयांना अपण केली. ितसया आवृीया िनिमानं माझं िितज आणखीन िवतारलं. हणूनच ‘जगयासाठी कती िम लागतात, यातले जीवाभावाचे कती?’ हे सगळे अनुरत . एक गो िनित. शेवटी फ चार माणसं हवीत. या वेळेला मला पोहोचवयासाठी अशीच चार थोर माणसं भेटली. पण ती पुहा इथं खेचून आणणारी िनघाली. परदेशगमन हणजे एक ‘यााच’ असते आिण परदेशातलं कुठलंही शहर हणजे पृवीतलावरचा वगच आहे, हे भारतात परतयावर कळतं. या दौयात कसलीही तोशीष न पडता इहलोक येयासाठी ी. अंिबके, गाडगीळ, ठाकूर आिण िलमये यांनी िनरपे मदत केली. या दौयात ी. वै, ी. पढारकर, ी. नातू, ी. मिणयार, ी. परांडकर, ी. गोरे, िच. अंिबके ी. पाटील, ी. कानेटकर या सव आांची भर पडली; ती या चौघांमुळे. या सव दोतांना हा ‘दोत’ अपण. वपु.
शोध... पाऊलवाटेचा
‘कोणया पाऊलवाटेचा पुढे हमरता होणार आहे, असं वासाया ारंभी समजत नाही आिण हमरयावर आलो क पिहली पाऊलवाटही सापडत नाही.’ हे माझंच िवधान. ‘दोत’ ा कथासंहाया िनिमानं पाऊलवाटेकडे पाहणं, हा एक य. पाऊलवाटेवर असताना जे लेखन झालं, या कथा कधीही पुतकपात कािशत करायया नाहीत, असं मी ठरवलं होत. आिण ते पय मी चौतीस वष संभाळलंय. एकोणीसशे साठ साल संपता संपता माझा पिहला संह कािशत झाला. तीस वषाया कालावधीत आतापयत पंचेचाळीस पुतकं कािशत झाली. काही पुतकांया आवृयांची संया यात िमळवली तर ती संया शीया घरात जाते. पण एका वषात इतक, ा चालीवर मला खरे-खोटे िवम दाखवयाची गरज वाटत नाही. कदािचत् ाच कारणामुळे काही अयासूंना, एम. फल. आिण पीएच.डी.साठी माया लेखनाचा िवचार करावासा वाटला असेल. या काहपैक, ा दाते ांचा बंध एम.फल्.साठी पुणे आिण मुंबई िवापीठाने माय केयाचं यांनी कळवलं. इंदोरला ी. गजिभये ांया मागदशनाखाली एक िवाथनी अयास करीत आहे. ा एकमेव कारणासाठी, िलन कािशत झालेया सगया कथा पुतकपानं कािशत कराात असं वाटायला लागलं. या कथांया पुनःकाशनानं मराठी सािहयाचं दालन समृ वगैरे होणार आहे, असला मला सुतराम म नाही. ा दालनातून माझी कधी ‘येजा’ झाली होती, ाची िनशाणीही उरणार नाही. ाचं भानं मला साठ सालापासून आहे. आिण हणूनच, कुणीतरी आपया सािहयाचा, ‘एम. फल्’ अथव ‘पीएच.डी.’ साठी िवचार करील, अशी दहशत मला कधीच वाटली नाही. पण इंदूर आिण पुणे इथून जेहा पाऊलवाटेवरया याबाबत िवचारणा होऊ लागली, तेहा मी िवचारात पडलो. ा मंडळना हमरयावरचा वास काहीसा माहीत होता. हमरता रोखठोक असतो. लपालपीचा, छुपा मामला यायाजवळ नाही. कौतुकानं, लिडवाळपणे वेळावणाया पाऊलवाटांचं सदय यायापाशी नाही. मुलाखतकारांना आिण नवोदत लेखकांनाही पाऊलवाट हवी असते. पाऊलवाट जवळया सगेसोययांमाणे, नवोदत लेखकांना वाटते; आिण तरीही पाऊलवाटेवरच सोबतीला हात हवा असतो. ा व अशा काही िवचारांनी काही ारंभीया काळातया कथा कािशत करायया
ठरवलं. तीस वषाया कालावधीनुसार यांचं जुनेपण कषानं जाणवयास नवल नाही, आिण तरीही, सूपानं या कथांतून जो िवचार मांडायचा होता, तो िवचार आजही कदािचत् नवा वाटेल. नवा हणयापेा काही माणसं आजही या तहेने वागताना, वावरताना आढळतात. ‘घरोघरी’ हीच कथा तीकामक हणता येईल. बदलया काळानुसार समयांचं वप बदलणं वाभािवक आहे. पण कोरडी सहानुभूती िमळवणायांची संया कमी झाली आहे का? - उलट, माणूस झपाानं एकाक पडतो आहे. कुटुंबातला संवाद हरवतोय. बाहेरया, दूरया माणसाकडून सहानुभूती िमळवयाचं माण वाढत आहे. एकोणीसशे चौप साली मला ही अशी िनरथक सहानुभूती िमळवणारी माणसं भेटली आिण नवद सालापयत हे माण वाढलेले दसत आहे. सायकअॅट हा शदही या काळात मी ऐकला नहता. आज काही सायकअॅट माझे िजवाभावाचे िम आहेत. गाहाणी सांगणायांची रांग ा िमांया कसटंग सबाहेर रोज वाढत आहे. याचमाणे आजया ‘फायनािशयल ाइसेसया’ जगात ‘मेकॅनो’ कथेतला कदािचत उरलेला नसेल. कारण, अमेरकन देशामाणे, पााय राामाणे, कज काढून कंवा हयांवर, राहया घरापासून चैनीया वतूंपयत काहीही िमळवणं ही ितेची बाब होऊ लागली आहे. िता शद चुकचा वाटला तर आपण ती बदलया जीवनमाची गरज असं हणू. तरीही, मुलांचा कडमारा होऊ नये, हणून कज काढणारे सामंत, ‘मुलं माझं कज यांचं समजून फेडतील’ असं ठामपणे हणू शकतात. वत:या मुलांची अशी हमी आज कती बाप देतील? - सगळी सुबा लाभयावर, मुलं कमालीची ऐदी झालेली दसतात कंवा ‘बापानं इतकं केलंच पाजे’ असं हणतानाही दसतात. ‘ीह’ कथेबाबत वेगळी परिथती आहे. चोप-पंचाव साली घरोघरी रेिडओ नहते. मुंबईया चाळीत, आहा सात िबहाडकंपैक फ दोघांया घरात रेिडओ होते. याच काळातलं हे कथानक. माझे िम रघुवीर दाते, ांनी यांया पाहयात आलेली सयघटना मला ऐकवली. ‘रेिडओतला हॉह’ काढून नेलेला यांनी वत: पाला होता. माया ‘ीह’ कथेत मी तो संग लगेच रंगवला. या वेळया वाचकांना ते जरी अितरंिजत वाटलं नाही, तरीही आज या कारची सयघटना जर एखाा कथेत टाकायची वेळ आली तर ‘सय’ सुा कसं किहसंग करायचं ाचा मी िवचार करीन.
ाचं एकच कारण. य आयुयात एखादी  समजा कुणाशी तरी भांडली आिण याचा काहीही दोष नाही असा माणूस, आता मी या भांडखोर माणसापासून कसा सुटू?- असं हणत रा जागवत बसला, आिण अचानक याला कळलं क तो आपया िजवावर उठलेला माणूसच हाट अटॅकनं गेला, तर? इतर माणसं लगेच, ‘देव अगदीच झोपलेला नाही’ वगैरेपासून, ‘पापाचा घडा भरला’ इथपयत बोलून समाधान कन घेतील. कथाकादंबरीत असं काही रंगवलं तर ‘पळवाट शोधली’ असा कॉमेट होयाची शयता. या काळात मा एक गंमत घडली. ती कथा घेऊन मी कै. य.गो. जोशया घरी गेलो. यांचा मुलगा मनोहर याच वेळी भाऊंकडे ‘रेिडओ या’ हणून मागे लागला होता. तेहा य.गो. हणाले ‘रेिडओ आणला क काय काय होतं ते या वसंतया गोीत वाच. मग रेिडओ नको हणशील.’ माया या वेळया माया पाऊलवाटेवरया काळात, ‘वातवतेशी इमान’ वगैरे शद माहीत नहते. तीस वषानंतर आज वाटतंय्, क या काळी यगना आिण वाचकांना कथा आवडयाचं कारण तेच असेल. याचमाणे ‘एक संगल चहा’ माणे आजही आपली िता जपयासाठी ऐपतीचे नाटक करणारी माणसं नसतील, असं नाही. वधुवर सूचक मंडळाया एक संचािलका मयंतरी भेटया. बी.कॉम्. झालेया मुलना नवरा एम.कॉम. हवा. एम.कॉमवाली सीए साठी अडून बसते. जोडीदार पदवीधरच नहे तर उिशितच हवा. ा सगया अटी सुखासाठी. उम ाीिशवाय सुख नाही. शेवटी बेदम पैसा, हीच मागणी. ही मागणी एखाा रावायानं कंवा टॅसीवायानं पूण केली तर केवळ िडी नाही, हणून ही थळ नाकारली जातात. वत:या मालकचा लॅट आहे. मालकची टॅसी आहे. तरीही अशी तण मुलं लाचं वय उलटून जाताना अगितकपणे पाहताहेत. ‘टॅसी ायहरची बायको’ ही कथा एकोणीसशे छप सालातली. या काळातया माया लेखनाया ‘अिवकाराया मयादा’ मला आज जाणवतात, पण टॅसीवाला नवरा न पकरणाया मुली जर आज भेटतात, तर तो िवषय आजचाच ठरतो. ‘बेटा, मी ऐकतो आहे!’ - ा कथेतली मयवत कपना परकय आहे. एका फुटबॉल चॅिपयनया मुलाची ती कथा. ‘बाप चॅिपयन’. कालांतराने तो आंधळा होतो. तो मुलाबरोबर याचा खेळ पाहायला (?) येतो आिण आपला खेळ बाप खया अथानं बघू शकत नाही, ा जािणवेनं मुलगा नीट खेळू शकत नाही... वगैरे. ही कथा मला माया
मावशीनं ऐकवली. माया शेजारी जे. वाय. पंिडतांचा हायोिलनचा लास होता. ती कथा मी ‘बाप बिहरा आहे’, असं पांतर हणजे ंगांतर कन िलिहली. ‘तेथे पािहजे जातीचे–’ ही पैसे खाणाया माणसाची कथा. पैसे कती खायचा? - हे आकडेवारीया मापानं या या काळया ‘ीमंत’ शदाया ायेमाणे, याला अनुसन असणार. आज ‘बोफोस’ इज द िलिमट, कंवा बोफोस अनिलिमटेड असं हणता येईल. वृीचं काय? ा सगया कथांचे िवषय पुन: समोर ठेवून, ना कथा िलिहता आया असया. पण पाऊलवाट कायमची हरवली असती. आिण हेतूच फसला असता, मूळापासून. ा हमरयावर, एकूणएक वायीन कसोांवर उीण होणार सािहय, मुामाचं ठकाण भेटणार आहे क नाही, हे माहीत नाही. मग िजथं वासासाठी थानं ठेवलं याचा आधार वाटतो. ते ठकाण न माहीत असतं. ते आपया हातानं का पुसायचं?
Contact : 020-24476924 / 24460313 Website : www.mehtapublishinghouse.com info@mehtapublishinghouse.com production@mehtapublishinghouse.com sales@mehtapublishinghouse.com
या पुतकातील लेखकाची मते, घटना, वणने ही या लेखकाची असून यायाशी काशक सहमत असतीलच असे नाही. ितेचे पालन करणे हेच मोठेपणाचे लण होय.
कथानुम पशान ओळखीचा? मतानी मेकॅनो ी-ह ीमंत दुती सापळा बस चुकली एक संगल चहा पोजल टॅसी ायहरची बायको पण माया हातांनी बेटा, मी ऐकतो आहे!’ कपाट! अपघात आयाचा दवस ंग लाचा पिहला वाढदवस तेथे पािहजे जातीचे दोत
पशान
‘मागया दाराला कडी लावली का?’ ‘हो!’ केसातून शेवटचा कंगवा फरवीत मी हणालो. ‘चला आटपा आटपा. िलमयांची मंडळी रयावर येऊन उभी रािहलीत केहाची.’ आईचा सूर या वायाला थोडा वरचा लागला. आता आटपणं भाग होतं. मी मग पुढया खोलीत आलो. पायात चपला सरकवया. आई पण लगबगीनं बाहेर आली. राी नऊया पुढे महालमी पाहायला बाहेर पडायचं. दीड–दोन मैलांची तंगडतोड करायची हे िपताजना मंजूर नहतं. इतकंच नहे तर ११।। ते १२ या दरयान परतणाया मंडळनी केलेली झोपमोड पण यांना पसंत नहती. यावर उपाय बाहेन कुलूप लावणे एवढाच होता. यात घरी एक पाणा आला होता. आही रयावर आलो. िलमयांया कुटुंबात सामील झालो. आईनं तेवात िवचारलं, ‘मी कुलूप नीट लावलं का?’ ‘हो. लावलंय क!’ मी दडपूनच सांिगतलं. ‘कडी कोयंात अडकवली का तसंच कुलूप लावलं?’ आईनं नेहमीचा  िवचारला. अशा तहेचा  ितला नेहमी सतावतो. ‘जा, पटकन पान येतोस?’ मी फरलो. धावत धावत घरी आलो. कुलूप दोन–तीनदा ओढून पािहलं. पुहा धावत धावत सगयांयात सामील झालो. आईया चेहयावर समाधान दसलं. आमची पदयाा सु झाली. माया वयाची दोन–तीनच मुलं होती. कुंदा–सुशीला– िवजया वगैरे वगैरे! आमया फालतू गोी सु झाया. मला वातिवक गोडी होती ती मोा माणसांया गपात! माझी चाल हलके हलके मंदावायची, मी मागे रािहलो क मोा माणसांचा आवाज बारीक होत जायचा. ‘फडयांची सून ितचं ते समजलं का...?’ आिण याया पुढचं वाय कुजबुजत बोललं जायचं. मग दुसरी कोणीतरी मोांदा हसायची. मग ितसरीच कोणीतरी ‘अहो या बापटांया मुलाचं पण...’ यायापुढचं वाय ‘सेसॉर’ हायचं. ‘वशा, तुझं कायरे मोा माणसांत? ती कुंदा–सुशी बघ कशी पुढं गेली ती. जा यांयात.
मागं, मागं राहायचं नाही.’ फडयांची सून आिण बापटांचा मुलगा ांचं काय झालं असेल ाचा िवचार करीत मी गती वाढवायचा. असं करता करता देऊळ आलं. सगया बायका अगदी सुशी–कुंदादेखील आत गेया. आमची नेमणूक देवळाबाहेर चपला सांभाळयावर झाली. ‘नीट ल ठेव हं सगयांया चपलांवर. आही येतोच. आमयापैक कुणी आलं क मग तू आत जाऊन ये–’ मी मान डोलावली. चार–पाच िमिनटं चपराशाची भूिमका पार पाडयावर एकदाया सगया बाहेर आया. मी आत गेलो. का कुणास ठाऊक, मी आत रमलो नाही. विडलांचं मत मला एकदम पटलं. राी ९।।या पुढं िचकार पायपीट कन धाव धावून तो कार पाहावा एवढा महवाचा नहता. चांगया वयकर बायका हातात घागरी घेऊन धापा टाकत फूं फूं करीत का ंदडत होया हे तर मला कळलंच नाही. यापेा चपला सांभाळयाचं काम कती तरी चांगलं होतं. नंतर एका देवळामधून दुसया देवळात ितथून ितसया– अशा तहेनं तोच कायम आमया ‘काफयानं’ पािहला. मी अथातच येक वेळी दरवानाची भूिमका बजावली. यानंतर एकदा शेवटी जोगेरीचं देऊळ पहायचं आिण मग ‘बॅक टू पॅिहिलयन’ असा िनणय जाहीर झाला. वाटेत आहाला फुटाणे, गोया आिण तसम वतूंची लाच देयात आली. चालयात कसूर नको– वहानाची मागणी नको हणून! जोगेरीया देवळातून मंडळी बाहेर आली आिण चपला घालताना आई मोांदा कंचाळली. सगळे कावरे बावरे झाले. ‘काय झालं’ ची पृछा येकनं केली. आई एकदम मायावर गरजली. ‘काय रे वधया – माझी दुसरी चपल कुठाय?’ ‘अहो शांताबाई रागावताय काय लेकरावर एकदम, असेल आसपास!’ हे हणणाया बाईकडं मी डोळे भन पान घेतलं. तथािप सयसृीत फरक पडला नाही. आईची चपल कुठंच सापडेना. आिण तीही एकच. चपल शोधता शोधता आईचं तड चालू झालं. चार लोकांत अमादकांची पूजा सु झाली. ‘एवढं कसं मेलं ल नाही? मुखदुबळ! समोन नेया तरी कळू नयेत? शथ झाली बावळेपणाची!’ ा इथपासून जी सुवात झाली ती... ‘मलाच मेलीला येवढी येयाची इछा का झाली तेच कळत नाही. तरी ‘हे’ जाऊ नको
हणत होते. नुकसान हायचं होतं ना? तेहा हायचीच इछा.’ ‘पण शांताबाई नेणायानं तरी एकच चपल कशी यावी?’ ा ानुसार मग या एकच चपल नेणाया अात इसमाचा उार सु झाला. चपल पळवणारा तो इसम जर बाजूलाच असेल तर याला मायाबरोबरच महालमीचा अवतार देवळाबाहेर पहायला िमळाला असेल. ा कपनेनं मी याला गुपचूप शोधू लागलो. चपला सांभाळयाची कामिगरी संपून चपला खायाची कामिगरी सु झाली. ही कामिगरी मला घरी येईतो पुरली. आता हलया आवाजात कोणीही बोलत नहतं. कंबना सगळे गपच होते. आई एकटीच बोलत होती. ‘काय मेला बावळट माणूस? – पण मी हणते मेयाला आपली आिण दुसयाची चपल कशी कळली नाही? अंधारातसुा वत:ची चपल केवळ पशानं मला ओळखता येते.’ आई आपया पशानाची मािहती सांगत होती. ‘आहीही ओळखतो’ एक दोघनी हम भी कुछ कम नही ाची जाणीव आईला दली. पण आई पुन:पुहा आपण अंधारात आपली चपल ओळखतो हे वृंदावर ठसवीत होती. पडलेया उमेदवारामाणे मी मागून येत होतो. वरात घरी आली आमची! िलमये मंडळी दुखवटा  करीत यांया घरी गेली. कुलूप आवाज न करता काढलं गेलं. मी दवा लावला आिण आई हतबु होऊन भंतीला टेकून उभी रािहली. णाधात मलाही उलगडा झाला. आमचं मातृदैवत घरातूनच एक चपल वत:ची आिण एक आलेया पायाची घालून बाहेर पडलं होतं.
ओळखीचा?
नवीन ल होऊन सासरी आलेली मुलगी व नवीनच नोकरीला लागलेला मनुय ा दोघांची परिथती सारखीच असते! मुलगी सासरया येक माणसाला घाबरत असते. पाच वषाया दराचीसुा ितला जशी भीती वाटत असते ततच नवीन नोकरीला लागलेला मनुय साया पेवायालासुा िभऊन असतो! आिण यातया यात मायासारया मूळत: िभा असणाया माणसाची पंचाईत तर िवचारायलाच नको! मी पण तसाच गधळून गेलो! पृवीचा लयकाळ उावरच आला असयासारखे सवाचे चौकोनी चेहरे व खाली गेलेया माना पान, मला वांाया खाटीकखायातील मांची आठवण झाली. ऑफसमधले कठणात कठीण व कचकट कामसुा खेळीमेळीने व स चेहयाने करता येते, हे या लोकांया गावी सुा नसावे, –नहतेच! अशा लोकांत रोज मी सुा १० चौरस फुट जागा अडवून सुमारे सातआठ तास बसणार होतो! रोज तेच ते ठरावीक उतरलेले चेहरे व पेवायांया मरगळलेया हालचाली बघणार होतो! सुमारे पंधरा दवसांया अवधीत िनरिनराया कामाने, कारणाने माझी तेराचौदा माणसांची ओळख झाली. ा तेराचौदा माणसांत दोनतीन मुलीही होया. पण सगयांचे चेहरे एरंडेल याययासारखे! आता मला फ एकच आशा उरली होती; आिण ती हणजे माया शेजारी बसणाया एका अनोळखी ची!! मी कामावर आयापासून ती रजेवर होती. ती सुा अशीच िनघणार असेल तर मा मायासारखा कमनिशबी मीच! यापेा या रकाया खुचकडे पानच मला समाधान लाभत होते. माया आसपासची आंबट चेहयाची माणसे मला ‘माणसे’ वाटतच नहती. रावण मेयावर युातून बचावलेले ‘रासच’ इथे कामाला जुंपले आहेत असे मला वाटायचे! पण देवाला माझी दया आली. शेजारची गैरहजर  धुमकेतूसारखी उगवली व ितला पाहताच थमदशनी मला ‘लंकेत िबभीषण’ सापडयाचे समाधान वाटले. मी माया जायावर बसावयाया आतच, पडोसी! अशी आमया िमाने मला सलामी दली. िततयाच तपरतेने मी ितला ‘युर’ दले. या पिहया दवशी जेवणाची सुी होईपयत आमचे िवशेष बोलणे झाले नाही. जेवणाया सुीत मी पलीकडया खोलीत गेलो. जेवणाचा डबा उघडून आज काय काय पाठवले आहे ाची पाहणी करत असतानाच माया कानावर एक खणाणीत आवाजात हटलेली गायाची लकेर आली. ऑफसातसुा बेधडकपणे गाणे हणणारा हा कोण ितमारखाँ आहे हे पाहयासाठी मी वर मान केली, तो आमचे पडोसी! फारच सुरेख आवाज होता ायाचा! माया चेहयावर आय चमकलेले पान पडोसी हणाले,
‘का हो, तुहाला गायाची आवड नाही का?’ मी मान डोलवली. ‘मग छान आहे बुवा! मला पण गायाचा षोक आहे! ा देहाला ‘वसत मांजरेकर’ हणून संबोधतात! ‘अरे वा! तुमचे–आमचे नाव एकच आहे क हो! मी ‘वसत काळे!’ मी माया देहाची ओळख कन दली, ‘तुमचा आवाज छान आहे हो’ मी पुढे हणालो. ‘अहो कसला आवाज छान! ! आिण मी माणूस आहे हणून मी गातो! मी कुठेही गातो. घरी गातो, लोकलमये गातो आिण ऑफसातही गातो! अहो, गायािशवाय दुसरे काय सौय आहे माणसाला? रोजचे मानिसक व शारीरक ास गायािशवाय कसे काय िवसरायचे? ‘अगदी खरं आहे!’ मी थोडासा रळून हणालो. कारण थमदशनीच या माणसाबल माझे जे अनुकूल मत झाले होते, ते फसले नहते. ‘याचं काय आहे, बरं का वसतराव! ा ऑफसातली सव माणसे जनावरे आहेत. हे लोक फ समोर ठेवलेले टेबल व यावरील रंगीत कागद ओळखतात. आजुबाजूची माणसे यांना दसतच नाहीत. काम करताना मजा करता येते व मजा करता करता सुा काम होऊ शकते याची यांना कपनाच नाही; आिण हणूनच ते कामाला कंटाळतात. रिववारची ते उकठंतेने वाट पाहतात आिण शिनवारची अध सुटी िमळताच ‘वगाचे राय’ िमळायाचा यांना आनंद होतो. आिण जर का शिनवारी काम जात पडले तर ते याचा राग घरी जाऊन बायकोवर काढतात. हणून हणालो क, जनावरे आहेत सगळी! ेमऽम क माऽऽऽर काऽऽऽरऽऽ!!’ खरोखरच याचा आवाज फारच सुंदर होता. मी याला पुन: िवचारले ‘तुही गाणे कुठे िशकला का नाहीत? एक उकृ कलाकार झाला असतात!’ यायावर नुसतेच ‘ं’ कन तो पुढे हणाला, ‘अहो, कसली कला आिण कसला कलावंत! आहांला हजार उोग करायचे असतात. आहा लोकांना ‘अध कबडी अंडे उबवायला हवी असते’ व याच वेळी ‘अध कबडी मतपैक खायला हवी असते!’ तेहा सगयाच गोी कशा काय जमणार! मी आयुयाकडे फार वरवर दृीने पाहतो. कोणतीच गो मी मनाला लावून घेत नाही व कोणतीच गो मनावर पण घेत नाही. मौज हणून चार लोक पे कसे खेळत असतात! डाव जंकयाचा िवशेष आनंद नाही कंवा हरयाचा िवशेष खेद नाही. याचमाणे अगदी मी आयुय
‘खेळत’ आहे खेळयाचा कंटाळा आयाबरोबर यांचा डाव जसा थांबतो तत माझाही डाव मी आपण होऊन बंद करीन!’ एकंदरीत माया या िमाची मते व िवचार फारच अफाट होते. आयुयाकडे अगदी िनराया दृिकोणाने बघणारा एक मनुय मला सापडला होता. आमया गाठीभेटी रोज घडू लागया. िमवाची गुंफण गुंतत होती व रोज याया अफाट वभावाचा नवीन पैलू माया दृोपीस पडत होता. एवा अप काळात जडलेली आमची मैी इतरेजनांना खुपू लागली. आहा दोघांपलीकडे बसणारा एक गृहथ मा हळूहळू आमयात ळू लागला. एके दवशी तो गृहथ कुठे दसला नाही तेहा मी वसताला हणालो, ‘कायरे वशा, हा ाणी आज कसा उगवला नाही?’ ‘अरे, ा सव लोकापैकच तो एक! आपयात जराजरा िमसळतो इतकंच! खेळीमेळीने आयुय जगायचं हे ा लोकांना माहीत नसयामुळे आपयाला काहीतरी होत आहे अशी यांची भावना झालेली असते. मग या भावनेने ते आजारी पडतात. डॉटरने िहटॅिमस, बी कॉलेस डेफिशअसी, कॅलिशअम असे मोठमोठाले शद ऐकवून सहा इंजशसचा कोस दला हणजे हे टुणटुणीत होतात व मग डॉटरी ानाचे कौतुक करीत एक दवस पुन: ऑफसात येतात! नेहमीमाणे इतरांपेा िनराया धतचे उर वसंतकडून आयाचे मला समाधान वाटले. आिण मग मी असे ठरवूनच टाकले क, रोज नवीन नवीन िवषय काढून आपण यावरची वसंतची मते ऐकायची! पण दुसरेच दवशी एक दाण घटना घडली! आमचा तो आजारी पडलेला गृहथ वारयाचे वृ ऑफसात येऊन धडकले. लगेच ऑफसला अधा दवस सुी असयाचे जाहीर करयात आले. या गृहथाचा आिण माझा जरी फारसा परचय कंवा संभाषण घडले नहते तरी ती बातमी ऐकताच माझे मतक सु झाले. कतीतरी वेळ याया या रकाया खुचकडेच मी वेासारखा पाहात बसलो. मी वसंतकडे पािहले. िवषादाची छटा याया डोयात काही ण चमकून गेली व पुन: याचा चेहरा पूववत झाला. याया या वृीचा मनातून िनषेध करीत मी यायाजवळ हळहळ  केली. यावर नेहमीचेच हाय करीत तो हणाला, ‘अरे, एखादा मनुय मेला ात अपघात कसला आलाय? आपण सगळे जगत आहोत हाच ‘अपघात’ आहे. मरणे हा अपघात नसून जगणे हाच अपघात आहे! आज तो मेला, उा तुहीही मराल व पुन: आहाला अधा दवस सुी िमळेल! परवा मी मरेन! यात आहे
काय िवशेष? रोज सकाळी उठताना मी िवचार करीत उठतो क, ‘अरे अजून कसे आपण मेलो नाही बुवा!’ तेहा दोत इतका हळवा व भावनाधान रा नकोस. असा जर रािहलास तर आयुयात िनभाव लागणे मुकल होईल! मायासारखी दृी ठेव. अरे बाबा, ‘दो दनक जंदगी है ऽ ऽ ऽ दो दन का मेला ऽ ऽ!’ याचा इतका कठोर वभाव मला आवडला नाही. पण मी तो बोललेया िवचारावर िवचार क लागलो तेहा माया मनात आले, खरंच! हा हणतो ते काय खोटे आहे? – उा मी मरेन, ऑफसला अशीच सुी िमळेल! मी मरणार!!– माझा मृयू!!! मला ती कपनाच सहन होईना. तोच वसतने माया पाठीवर थाप मारली. ‘दोत, िवचार क नकोस उगीच! उा तू नच मरत नाहीस!’ एवढे बोलून तो तडक बाहेर पडला व माया मनातले िवचार ाने नेमके कसे काय ओळखले ाचा िवचार करीत मी तसाच उभा रािहलो. दुसया दवशी मी ऑफसात आलो तरीपण माया मनावरचे िखतेचे पटल दूर झाले नहते. वसत मा िनवकार होता. मला पाहताच तो हणाला. ‘काय मौज असते पहा! मला काल लवकर जायचेच होते आिण यासाठी कसे काय लवकर पळावे याचा मी िवचारच करीत होतो आिण अचानक सुी िमळाली. देऽऽवाऽऽथोर तुझे उऽऽपऽकाऽऽरऽऽ!’ ‘का एवढे काय काम होते?’ इछा नसताना मी  केला. ‘अरे, या देशपांांया िललीला भेटायला जायचे होते, माहीमला!’ मी एकदम हणालो, ‘अरे हो, परवाच ती मला भेटली होती व ती तुला ओळखते हे ऐकून मला खूप आय वाटले. ितने पण मला तुयािवषयी िवचारले. मी ितला सांिगतले क, मी या ायाला चांगलाच ओळखतो!’ माझे शेवटचे वाय ऐकताच वसतची चया बदलली. काहीतरी नवीन िवचार ऐकायला िमळणार हणून मला बरे वाटले. ‘तू या िललीला सांिगतलेस क, तू मला चांगलाच ओळखतोस; पण सांग पा तू मला कती ओळखले आहेस?’ ‘मी ऑफसातही गातो, मनावर कोणतीही गो घेत नाही, कोणाची पवा करीत नाही आिण माझी थोडीशी अफाट मते आहेत, यापेा अिधक मािहती काय आहे तुला?
कशावन एखादी वेळ अशी येणार नाही क, या वेळी मला गाणे पण सुचणार नाही? कशावन माया मनात खोलवर एखादी गो जखम करणार नाही? कंवा कशावन माझी अफाट मते बदलणार नाहीत? बाबारे, जम एक काढले तरी माणसाया मनाचा अगर वभावाचा पा लागत नसतो.’ मी गप बसलो. दुपारी जेवणाया सुटीत पुन: तोच िवषय िनघाला. वसत हणाला, ‘तूच असे समजतोस असे नाही. सगळेच लोक तसे समजतात. पण मायाबल िवचारशील तर मी असेच सांगेन क, मला जो माणूस अगदी जवळातला जवळ आहे याया वभावाबल सुा मी वाही देऊ शकणार नाही. आता माया हातातला हा पेच पाहा. याचे गुणधम मला जेवढे माहीत आहेत तेवढेही एखाा चे माहीत नाहीत. हा पे का असताना कसा लागतो, िपकयावर कसा लागेल, दातात याची ‘बी’ अडकली तर कसा ास होतो, हे सव मला माहीत आहे. याचे हे गुणधम कोणयाही परिथतीत कायम राहणारे आहेत. पण मनुयवभावाचे तसे नाही. अमुक एखाा कापिनक परिथतीत, आपण िजला पूण ओळखतो अशी , अशा तहेचे उार काढील कंवा अमुक तहेनेच या परिथतीला तड देईल, अशी कपना आपण या बल करतो आिण ती  िनराळेच काहीतरी वागते वा बोलते! आिण आपण हणतो, मला कपना नहती तो असे काहीतरी करील याची!’ असेच काही दवस गेले! वसत अलीकडे खूपच िनराळा वागत होता. याची खेळकर िवनोदी वृी कोठयाकुठे लु झाली होती व तो काहीतरी खोल िवचारात गढला असयाचे दसत होते. पण मी याला याया अवथतेबल हटकले नाही. हा ाणी इतका गंभीरही होऊ शकतो याचे मला नवल वाटत होते आिण याला अशा काहीशा िवमनक मन:िथतीत पान नकळत मीही िवमनक झालो होतो. आिण एक दवस वसंत ऑफसाला आला नाही. एकदोघांजवळ मी यायाबल चौकशी केली तेहा यांनी मायाकडे अशा नजरेने पािहले क, जणू काय वसतची सव मािहती जाणणारा मीच एकमेव! मग मी गप बसलो; पण दुसया दवशीही तो आला नाही, तेहा मला राहवेना. मी पुन: चौकशीला आरंभ केला; पण य मायाशी न बोलता या लोकांनी आपापसातच बोलायला सुवात केली— ‘काय गणपतराव, बातमी कळली ना? या मांजरेकर साहेबांनी शेवटी दीडदोन हजाराला ऑफसला टांग मारली!’ ‘’ ’
‘अरे साला, तेयामंदी वंडरफुल काय बी नाय! आमी कवाच समजूनशान बसले होते क, ये आदमी असा मजा करेलच करेल!’ ‘आमचे घाटपांडे साहेब काय हणत आहेत?’ हेडलाकया सलगीतया कारकुनाने हेडलाक घाटपांांना िवचारले; पण घाटपांडे गप बसले आिण मी ओळखले क, खरा कार घाटपांांना माहीत असावा; पण हेडलाकशी गपा मारयाचे धाडस करयासाठी मला या ऑफसात आणखी काही दवस घालवणे ा होते. हळूहळू मला सव कार समजला. सुमारे पंधराशे पयांची अफरातफर केयाचा आरोप वसतवर आला होता व तो पोिलसया तायात होता. डोके दुखत असयाचे िनिम कन मी ऑफस सोडले व एका पोिलस–अिधकायाची ओळख काढून वसतला भेटायला गेलो. पोिलसया तायात असताना सुा वसत मनमोकळेपणाने गात होता आिण पोिलस यायाकडे ‘काय िनढावलेला बदमाश आहे’ अशा अथाने पाहात होते. गजातून हात बाहेर काढून माझा हात दाबीत वसत हणाला, ‘मला वाटलंच तू येशील हणून!’ ‘वसत, मी जामीन िमळवतोय! मामुली रकमेची बाब आहे’ ‘मला जामीन नकोय’ वसत शात होता आिण मी मा मायावरच आरोप आयासारखा गंभीर झालो होतो. वसत इकडयाितकडया गपा सांगयातच गुंतला होता. वत:बल तो काहीच बोलत नहता. मुलाखतीची वेळ संपत आली, तरी वसत वत:बल काही सांगत नहता. शेवटी मी याला अडवले व ऑफसातली भानगड िवचारली. तेहा तो खो खो हसत बसला, पण माझा चेहरा पान तो थांबला व सांगू लागला, ‘खरं हणजे ती सगळी चूक घाटपांांची आहे. कुठेतरी िहशेबात चूक झाली आहे हणा कंवा घाटपांांया मनात काहीतरी िनराळे आले हणा, काहीही हणा, पण मी ते सव मायावर ओढून घेतले आहे! य चौकशी सु होईल तेहा मा घाटपांांनी खंबीर राहायला हवं. ‘आज या सेवािनवृ होयाया वयाला आलेया माणसाला मन अजून संसार, घरदार, मुलेबाळे यात गुंतलेले पान माया पोटात कालवाकालव झाली. याच णी मनात िवचार आला क, ा माणसाला जगयात एवढी मजा वाटत आहे तर यालाच जगू दे.
संसारातील सौयाचा आनंद याला मनमुराद लुटू दे! बोलून चालून मी सडाफटंग, ना आगा ना िपछा! कुणी ‘चांगला’ हणायाचा आनंद नाही, ‘वाईट’ हणायाचा खेद नाही! असेल नशीब जोरावर तर काहीच न होता सव सुरळीत होईल, न झायास मला याचीही पवा नाही! पयाचा डाव आहे, पयाचा डाव! ‘पुन: सांगतो, इतका हळवा रा नकोस. जीवनात िनभाव लागायचा नाही! एक किवता केलेली ऐक, ‘जीवन सारे दोन णाचे हसा तोवरी रडू नका. थ िजवाला नका ासवू बाउ कशाचा क नका। फुलापरी हो जीिवत अपुले दुसया दवशी हो िनमाय, भीती जनाची कशास धरता सतत उराशी ते शय! कोणी कुणाला ‘बरे’ न हणती िशाशाप ते सवा देती, ऐसे असता चाड तयांची का बाळिगता दनराती।’ िशपायाने वेळ संपयाचे सुचवले. मी डोळे पुशीत बाहेर आलो. दुसरे दवशी ऑफसात गेलो. एकजण दुसयाला हणत होता, ‘बरे झाले, इथून पीडा गेली ती! आपया सगयांयात तो शोभतच नहता!’ मी मनाशी हणालो, ‘खरे आहे! जनावरात माणूस शोभणारच नाही. जनावरं इथेच रािहली आहेत व ‘माणूस’ आपली माणुसक दाखवायला आज ‘गजाआड’ गेलेला आहे.’
मतानी
दुपारी साडेबारा वाजता एकदम लहर आली, क आज अधा दवस दांडी मारावी! घरी पळावं! शंक, खोकला, चेेची लहर, यांयामाणेच दांडी मारायची इछापण दाबून ठेवता येत नाही. लगेच मी अजट कामाया फायली बाजूला काढया. वत: कती फायली हातावेगया करायया आिण राजा बापटया गयात कती मारायया याचा मनात िहशेब केला. आिण एवढी तयारी झायावर मग चेहरा टाकून बसलो! पाच–एक िमिनटांनी राजाचं मायाकडे ल गेलं. माझा चेहरा पान हातातलं काम टाकून तो माया टेबलापाशी आला. राजानं जागा सोडली क समजावं, ‘िचगु’ जायावर नाही. ‘िचगु’ हणजे आमचा हेडलाक ‘रामजोशी’. ‘रामजोशी’ हणजेच रा.म.जोशी. आही खुषीत असलो हणजे ‘रामजोशी’, एरवी ितसया अराचा लोप कन— ‘रामोशी!’ ‘वसा, असा अवथ का? कसला आघात झाला का मनावर?’ राजानं जवळ येताच िवचारलं. — मी गप रािहलो! ‘कबूल केयाया आदयाच दवशी बायको माहेरन परत आली याचा धा बसला का?’ — राजाचा पुढचा . मी हेतुपुरसर गप! ‘आज गाडी कुठयाही दोन टेशनांया मये उभी रािहली नाही, याचा मनावर परणाम झाला का?’ — राजा — तरी मी गपच! ‘गेया पंधरा दवसांत अदाता उफ डबेवाला — ानं एकही खाडा केला नाही, ते मनाला इतकं का लागलं?’ — आता गप राहणं कठीण होतं. मी राजाकडे केिवलवाणं पाहात िवचारलं,— ‘संशयरमाला संपली का?’ ‘तू उर देणार नसलास एवात, तर अजूनही खूप आहे!’ राजा माया शेजारी आसन
ठोकत हणाला. ‘राजा, बेा, ा किलयुगात आपयासारखे मय जातीत जात कशाचा िवचार करणार, सांग बरं?’ मी हटलं. ‘हां हां! आलं लात! झक् मारली आिण तुझा उतरलेला चेहरा पान तुझी चौकशी करायला आलो. अधा दवस दांडी मारायचा बेत दसतोय!’ याया ा आरडाओरडीकडे ल न देता मी हणालो, ‘आहेत आहेत! किलयुगातसुा अंतानी आहेत हणायचं!’ ‘मी तुला साफ सांगतो, — आज मी तुझं कोणतंही काम करणार नाही.’ राजा हणाला. — मी शांतपणे टेबलावरचा ॉवर उघडला. यातलं ‘गोडलेक’च पाकट नजरेला पडताच राजा अगदी गोगलगाय बनला. ‘राजा, तुला या पैलवानाची गो माहीत आहे का रे?’ मी राजाला िवचारलं. — पाकटावरची नजर दूर न करता राजानं नकाराथ मान हलवली. मी पुढं हणालो, ‘अरे, सबंध कोहापूर संथानात यायाशी जोड करील असा पैलवान नहता. तो नुसती पैलवानक करीत नहता, तर एरही दादािगरीही करायचा. पण याचा एक वुइक पॉइंट याया बायकोला माहीत होता. याया डाा कानाला हात लावला, क तो पोरान पोर होतो हे ितनं बरोबर हेरलं होतं. तापय— ‘हेच! बायकांपासून काही लपून राहात नाही. मला वाटतं, बायका जमोजमी तोच नवरा मागतात ाचं कारण हेच असावं. कुठं बोट ठेवलं क आपला नवरा गप बसतो हे यांना अचूक माहीत असतं. तेहा जमोजमी तोच नवरा िमळालेला बरा!’ राजा हणाला. ‘हे झालं िवषयातर. तापय िनराळंच आहे,’ मी हटलं, ‘हे ‘गोडलेक’चं पाकट तुला दसलं हणजे तुझी अवथा या पैलवानासारखी होते हे मला माहीत आहे.’ ‘तुला जर एवढं ‘हे’ वाटत असेल ना, तर मी िता करतो—’ ‘नको नको! राजा एका भीमाचा आदश जगापुढं बस झाला!’ थोडयात काय, तर राजाया गयात अजट फायली मान मी तडक घरची वाट धरली. दुपारी दीड वाजता मी घरी पोचलो. डोळे चोळीत चोळीतच अधागीनं दार उघडलं. नेहमीमाणे ितचा ‘नुकताच डोळा लागला’ होता. मी जेहा जेहा ितला उठवतो, तेहा
तेहा ितचा नुकताच डोळा लागलेला असतो, कंवा लागायया बेतात असतो आिण पुकळादा तर राभर डाराडूर झोपूनही ितचा णभरही डोयाला डोळा लागलेला नसतो हणे! ‘कती चांगलं झालं तुही आलात ते! मी परमेराची ाथनाच करीत होते. हटलं एखादं आय घडू दे आिण ांना लौकर येऊ दे!’ सौ. हणाली. ‘ही ाथना वातली क जागेपणाची?’ मी िवचारले. ‘जागेपणची बरं, जागेपणची! वात ाथना करायला डोयाला डोळा तरी लागायला हवा ना? काल जरा लवंडले तर कहईवाला ओरडून गेला, परवा बोहारीणच तडफडली आिण आज—’ ‘आमची पीडा आदळली, असंच ना?’ मी ितचं वाय पुरं केलं. ‘नाही हो! आज तर तुही यायला हवेच होतात.’ आता मा मी दचकलो. शेजारया लीलाताइनी गेया आठ दवसांत नवीन पातळ आणयाचं ऐकवात नहतं. समोर ‘कोिहनूर’ला नवीन िसनेमाही लागलेला नहता. कंवा सौ.नं. घर आवरायला काढयाचंही दसत नहतं. मग ितला माझी एवढी ती आठवण का हावी? आता गाफल रान उपयोगाचं नहतं. सौ.नं मला फार वेळ संमावथेत ठेवलं नाही. या कतपरायण सािवीनं ‘एसेस िडिलहरी’न आलेलं एक काड मायापुढं धरलं. यावर मजकूर फार नहता. पण जो होता तो असा होता क, यानंतर सबंध काड जरी भरलेलं असतं तरी ते वाचून अथबोध झाला नसता! प आमया ‘प.पू.मा.’चं होतं. ‘प.पू.मा.’ हणजे परमपूय माताजी! हा वाययोग बापटचाच. तातडीनं साठ पये पाठवून देयािवषयी आईन िलिहलं होतं. माझं प वाचून हायया आतच सौ.नं भन तयार ठेवलेला मिनऑडरचा फॉम मायासमोर ठेवला. ‘मी हटलं, झकासपैक सरबताचा कंवा पाचा लास तयार ठेवशील मला पान. ते रािहलं बाजूलाच. याऐवजी प आिण मिनऑडरचा फॉम ठेवलास.’ मी चरफडलो. ‘तुही मिनऑडर कन या. पहं आिण सरबत दोही तयार ठेवते.’ सौ. हणाली. ‘बाईसाहेब, माफ करां हं. अधा दवस दांडी मारली ती या पोटाया कुबट जागेत घालवयासाठी नाही.—’
‘असं का बाजीराव? मग बसा इथं गादीवर!’ सौ. हणाली, तया देते, हातात वासाला फुल आणून देते, आिण पहाते एखादी मतानी शेजारी बसायला िमळते का ते!’ ‘पाहा पाहा! तया, गादी, वासाचं फूल हे नंतर दलंस तरी – कंवा अिजबात दलं नाहीस तरी चालेल. मतानी िमळायावर बाकया गोी हातच कशाला?’ ‘तुहाला आता गपा मारायची लहर आली आहे! पण मिनऑडरीचा वेळ संपायला फ सवा तास उरला आहे. या ना जाऊन पटकन. मग आपण दोघं आहोतच. येताना बफ आणा दोन आयांचा. झकास सरबत तयार ठेवते.’ संसाराचं रहय आमया राजा बापटनं जेवढं ओळखलं आहे, तेवढं कुणीच ओळखलेलं नाही, — मीसुा नाही. मागं एकदा मी याला हणालो होतो, ‘राजा, काल िहयात आिण मायात वादिववाद झाला. मी हणालो, आपण िशवाजी पाकवर फरायला जाऊ.’ ती हणाली, ‘आपण जुला जाऊ’ राजानं पटकन मला िवचारलं, मग जुला तुही कती वाजेपयत थांबलात?’ — मी यायाकडे आयानं पाहातच रािहलो. तो पुढं हणाला, ‘बघतोस काय असा? नवराबायकोया वादात नवयाची हार ठरलेलीच!’ — लांबूनच पोटाजवळ लांबलचक रांग दसली. पोटाशेजारीच ‘बॉको’चं दुकान आहे. ‘नवीन शटग आलेलं दसतंय’ असं मनाशी हणत मी पोटापाशी गेलो आिण अमादकांचा मिनरास झाला! रांगेतया येकाया हातात मिनऑडरीचा फॉम पान ती रांग ‘बॉको’साठी नसून पोटासाठीच आहे हे माया यानात आलं. थोाच अवधीत मीही या रांगेचा एक घटक झालो. काय शंचं नशीब असतं पाहा! कुणीकडून मला आजच दांडी मारायची अवदसा आठवली? आईचं प तरी आजच का यावं? इथं तरी आज एवढा यू का? येकाया आईला नेमके आजच पैसे हवे होते का–?... या ाची उरे मायाजवळच काय, पण रांगेतया कुठयाही माणसाजवळ नहती, असे मायासमोर उभे राहात होते. ा िचहांनी वैतागून मी सहज मागंपुढं नजर टाकली. मायासमोर फारशी मोठी रांग नहती; पण ती ‘कॉमॉपॉिलटन’ होती, दोन–तीन भये, यांयापुढे कुठया तरी शाळेचा िशपाई, दोन कोळणी, मयेच एक हातारा, आिण यामागं एक बरणी! (बरणी हणजे पो बाई! शदयोजना बापटची.) रांग मोठी नहती; पण आत उभं राहायला जागा फार कमी असयामुळं ती फुटपाथवर आली होती. मला रांगेत उभं रान चांगली दहा–पंधरा िमिनटं झाली आिण अजून मी एक इंचदेखील पुढं सरकलो नहतो. पंधरावीस िमिनटांत मी मोकळा होईन अशी माझी अपेा होती; पण इथं रांग पुढं सरकायचं िचहही दसत नहतं. मी ऑफस सोडयावर बापटनं न मला शाप दला असणार!
एवात पाठीमागं रेशमी वाची सळसळ आिण बांगांचा मंजुळ कणकणाट कानावर आला. मी मागं पािहलं— आिण णाधात मला मी बाजीराव झायासारखं वाटलं! पेशवाई बुडायानंतर मतानीचा पुनजम झाला असावा बतेक एवा कालावधीत. झाला असावा नहे झालाच होता! सदयाचा जो ‘काही’ आदश आपयासमोर असतो तो इथं मूतमंत अवतरला होता. िनतळ काती, हरणासारखे डोळे, बांधा... पण नकोच! ितचं सदय असं उपमा–अलंकारांनी जखडून टाकणंही माणुसकचं होणार नाही! येकाने वत:ला मतानीसारखी वाटणारी ी आठवावी आिण कपना करावी, मला भेटलेली मतानी कशी असेल याची! माया सदयाया कपना–उपमा मी ितयावर आिण तुमयावरही का लादाात? मायात मग एकदम बदल झाला. — सुती पळाली. कदट पोटऑफसऐवजी ितथं माथेरानचं हवामान खेळू लागलं. मी केसांवन हात फरवला. जवळ उया असलेया मोटारीया काचेत वाकून पािहलं. चेहयावन माल फरवला. शट पँटमये पुन:पुहा: खोचला. थोडयात हणजे एखादी सदयवती शेजारी उभी रािहयावर कुठलाही पुष जेवा गोी करतो, तेवा सगया गोी करयात मी कसूर केली नाही. आता मायापुढं आणखी शंभर माणसं मयेच रांगेत घुसली असती, तरी मला याची पवा नहती. ‘एऽ एऽ! शुक–शुक! मये काय घुसतोस!’ माया पाठमागची ती नवागत अनािमका– पण ‘अनािमका’ तरी का हणा? नाव समजेपयत ितला ‘मतानी’च का हणू नये? तर काय हणत होतो मी? हं, ती मतानी मयेच घुसणाया एका माणसावर ओरडली. वातिवक माझी याला हरकत नहती. पण हा मोका घालवणं इ नहतं. हणून मी पुढं झालो. या मये घुसणाया माणसाया शटची बाही पकडली आिण याला हणालो, ‘िमटर, पाठीमागं हा! आही इथं फुटाणे भाजायला नाही उभे रािहलेलो!’ — तो वरमला. सोडावॉटरची बाटली फसफसावी यामाणे मायामागची मतानी हसली. माझी छाती दोन इंच फुगली. मी पुहा माया जागेवर येऊन उभा रािहलो. ‘बेधडक मये घुसताना काही वाटत कसं नाही, कुणास ठाऊक!’ — मायाकडे पाहात ती मतानी सािवक संतापानं हणाली. ‘आता तुहीच पाहा हणजे झालं! िजथं िजथं रांग आहे, ितथं ितथं मये घुसणं आहे, आिण िजथं िजथं असं घुसणं आहे, ितथं ितथं मारामारी आहे!’ मी एक लांबलचक वाय बोललो— ‘य य धूम:’ ा चालीवर! ती खूष झाली. ‘ही मेली रांगेची पत कुणी काढली. कुणास ठाऊक!’ ती मतानी उारली. तेवात रांगेवर एक सुंदर िवनोद आठवून मी हणालो, ‘िहटलरनं ही रांगेची पत शोधून
काढली!’ ‘वाटलंच! यांयाशी युाचा तसा संबंध पोचला नाही या तुमया–मायासारया लोकांनादेखील यानं असं छळलं हणायचं!’ ‘तर काय हो! भलताच माणूस ! वॉर चालू होती तेहाची गो. एक माणूस रॉकेल आणायला िनघाला. थम तो गेला बस–टॉपवर. तर ितथं हाऽ यू! माणूस िचडला आिण पायीच रखडत रॉकेलया दुकानापाशी गेला, तर ितथंही भला मोठा यू! माणूस आणखीच भडकला. हणाला, िहटलरनं ही रांगेची पत काढली, तर यालाच आधी ठार मारावं हणून तो रहॉहर यायला दुकानात गेला, तर ितथंही यूच! मोा िमनतवारीनं िपतूल िमळवून शेवटी तो जमनीला िहटलरया घरी गेला, आिण पाहतो तो काय?— िहटलरला मारायला ितथंही यूच!’ — मतानीच काय, पण मराठी समजणारी सगळी माणसं ही गो ऐकून मनापासून हसली आिण काहीतरी आपयािवच िवनोद झाला ा कपनेनं रांगेतला सरदारजी अवथ झाला. हसणं आिण हसवणं! वा: वा:! परमेराची माणसाला ही केवढी देणगी! फ माणसाला या देणगीची जाणीव हवी. ‘कती मत ‘योक’ आहे हो! कुठं वाचलात?’ हसू आवरीत मतानीनं िवचारलं. ‘राजानं सांिगतला — माझा िम राजा बापट?’मी उरलो, ‘अया!’ ती चीकारली. ‘तुमया ओळखीचा आहे वाटतं तो?’ मी िवचारलं. ‘तोच ना? चांगला उंच आहे तो?’ ितनं ित केला. ‘चांगला हणजे मायाएवढाच आहे तो!’ मी हटलं. ‘हणजे उंचच! िशवाय गोरा.’ ‘मायासारखा गोरा हणणार असाल तर मा आपला मतभेद होईल.’ ‘अया! तुहाला ‘काळा’ कोण हणेल?’ ती उारली. कोण हणेल काय? कुणीही हणेल! तो सरदारजी हणेल! मिनऑडर–लाकसुा
हणेल!’ मी हटलं ‘अया! कती चगट आहे तो लाक! मला येऊन अधा तास झाला, अजून मी चार पावलंही पुढे सरकले नाही.’ ती उारली. ‘अहो, हे लाक असलेच– मला वाटतं, राणीया बागेतला गडा, कासव, पाणघोडा, अजगर असले सुत ाणी तयार केयावर या सराईत हातानं परमेरानं हे मिनऑडर– लाक िनमाण केले असावेत.’ मी मलीनाथी केली. पुहा सगळीकडे खसखस िपकली. दुपारया उहामुळं मी चांगलाच तापलो होतो आिण फॉमात आलो होतो हणायचा. ‘या बापटचं तसंच रािहलं क हो!’ — मी ितला आठवण कन देत हणालो. ‘खरंच क! तुमचं ऑफस कोणतं?’ ितनं िवचारलं. ‘मी ए.जी.या ऑफसात आहे. — एटॅिलशमटकडे. बापटही ितथंच असतो.’ मी उरलो. ‘हािया! मी याला चांगलीच ओळखते. शेजारया िबडंगमये मीही कामाला येते. नऊ पंचावची गाडी. बापटया घरापासून आमचं घर अगदी जवळ आहे. पुकळदा आही एका गाडीला असतो.’ ती उारली. — मी आणखीच खूष झालो. सुंदर मुली आपयाही ओळखीया आहेत हे मी आता पुराािनशी राजाला दाखवणार होतो. याचा एवढा बाब नको! मी ितचं आणखी िनरीण करीत िवचारलं, ‘आज दांडी वाटतं?’ ‘हो, िपचरला जायचं ठरलंय दुपारया. पण तेवात आईनं मिनऑडरंच काम मारलं गयात. केहा सुटका होतेय, कुणास ठाऊक! चाळीसच पयांची मिनऑडर; पण पयाला िमिनट ा िहशोबनं चाळीस िमिनटं घालवावी लागणार.’ — मी घाळ पािहलं आिण ितनं वेळ िवचारयावर ितलाही वेळ सांिगतली. ‘झालं बाई! आता कसलं िपचर िमळतंय?’ परांजपे माया नावानं अगदी शंख करणार आता.’ ती उारली. ‘परांजपे कोण?’ न राहवून मी िवचारलं. ‘माझी मैिण. ितकट काढून वाट पाहते हणालीय.’ ती उरली.
आिण परांजपेया मैिणीचं नाव काय–? मी भीत भीत िवचारलं. ितनं ाथक नजरेनं मायाकडे पािहयावर मी िमळिमळीत हसत हणालो, ‘हणजे तुमचं नाव!’ ‘इश! मग याला एवढं आडवळण कशाला? सरळ िवचारा क माझं नावं! भारीच बाई तुही लाजाळू!’ — ा वेळेला ितनं एवढा मा अिभनय केला क कोपयांतया प िलन देणाया हातायानंही आपला चमा सावरला. ती पुढं हणाली, ‘माझं नाव नीलाशा देशपांडे.’ ‘नी–ला–शा? हणजे संधी कसा काय सोडवायचा?’ मी जवळजवळ ओरडलोच. ‘अहो, याचं काय झालं, माझा वडील भाऊ हणाला, माझं नाव ‘नीला’ ठेवायचं; आिण दुसरा भाऊ हणाला, माझं नाव ‘आशा’ ठेवायचं. शेवटी कुणाचंच मन मोडायचं नाही हणून माझं नाव ‘नीलाशा’ ठेवलं.’ ितनं लांबलचक खुलासा केला. ‘बरं झालं दोनच भाऊ आहेत हणून! आणखी एखादा असता तर तो कदािचत ‘अलका’ कंवा असंच कोणतं तरी नाव ठेवा हणाला असता, आिण मग तुमचं नाव –‘नीलाशालका’ असं काहीतरी झालं असतं!’ मी हटलं. ती पुन: मनमोकळं हसली आिण पोटाया जुनाट घाळानं अडीचचा एक टोल दला. नीलाशा आता मा कावरीबावरी झाली. मायाकडे आपले टपोरे डोळे लोभसपणे रोखीत ितने िवचारले, ‘तुही एक काम कराल का?’ — कोहापुरी पैलवान आिण राजा बापट ांचे ‘वुइक पॉइंट’ मी एका दमात सांिगतले. माझा वुइक पॉइंट हा होता. एखाा बाईने असे डोळे रोखून पािहलं क, मायातली हवाच िनघून जाते. गाफलपणे मी हणून गेलो, ‘जर सांगा!’ ‘खरं हणजे एवा अप परचयात मी तुहांला तसदी ायला नको होती–’ मी मनात हणालो, पायात पडणाया ढेकळाचा आिण पायाचा पूव–परचय कधी असतो का? तरीसुा ढेकूळ िवरघळतंच ना?... ती पुढं हणाली, ‘मी आणखी पाच िमिनटं थांबले तरी माझं िपचर केल. मी फॉम सगळा भन आणलाय. यात चूक सापडायची नाही. फ माझी एवढी मिनऑडर करा. कराल का एवढं काम? मी तुहाला उाच ऑफसात भेटते. बापटची पण गाठ नाही पडलेली खूप दवसात. यायाकडून एक आइम पाट उकळायची आहे.’ ‘कशाबल?’ मी िवचारलं. ‘िहशेब जुना आहे फार. कळेलच तुहांला उा.’
मी रळून गेलो. मला वाटलं होतं, ही मला आता पुहा कधीच भेटणार नाही. ‘यथा कांच कां’ असंच काहीसं होणार. पण तसं होणार नाही तर! ठीक! हे काम करायला हवं. ितनं पसमधून काढलेया शंभराया नोटेकडे पाहात मी हणालो,— ‘आजचा योग अपूवच हणायचा! आधी मला दांडी मारायची इछा झाली. मिनऑडरचे काम आजच िनघायानं तुमचा परचय झाला आिण आता तुहांला चाळीस पये पाठवायचे आहेत, तर मला साठ!’ ितनं माया हातात शंभराची नोट देताना हेतुपुरसर माया हाताला पश केला; पुहा मायाकडून दहादहाया सहा नोटा घेताना दुसयांदा पश केला. दोही वेळेला सवागावन आईूटची कांडी फरवयासारखं मला वाटलं. जाता जाता झटकन ितनं डोयात खोचलेली गुलाबाची कळी हसतच माया हातात दली आिण हणाली, ‘बापटला सांगा, उा गंडा घालायला येते हणून.’ टॅसी दसेनाशी होईपयत, हात बाहेर काढून पुन:पुहा अगयानं हलवायला ती िवसरली नाही. हातातया गुलाबाया कळीकडे मी पाहातच रािहलो, पोटातले इतर लोकही मायाकडे मसरानं पाहात होते. यातया अिशित लोकांना प िलन देणारा तो हातारा! पोटात एका कोपयात बसणारी ही  खरोखर जमावीच लागते. जाड काचांचा चमा एका कानाला दोरीनं बांधलेला, टलावर कंवा आखूड पांढया केसांवर मागं सरकवलेली टोपी, खुच–टेबलाया पॉिलश उडालेया रंगाशी पधा करणारा कोट, अशा थाटात लोकांया अिशिततेवर हा जीव जगत असतो. सारता साराचा कर िवरोधक कोण, असं जर कुणी िवचारलं, तर सरळ ा कडे बोट दाखवावं! एकदाचा मी िखडकजवळ पोचलो. लाकनं मायाकडे िनरखून पािहलं आिण मग शांतपणे तो आतापयतया मिनऑडरीया रकमेचा िहशेब क लागला. मी आता एकटाच रािहलो होतो. शटाची बाही पकडून मागं खेचलेला माणूस केहा कंटाळून िनघून गेला होता. तेहा ‘टोटल’ करायचं काम या लाकला नंतरही करता आलं असतं. पण तसं तो करणार नाही हाबल मला खाी होती. मघाशी नीलाशाला खूष करयासाठी मी जे व केलं होतं ते आता मला नडत होतं. रकमेचा िहशेब झायावर यानं शेजारया माणसाला ‘टोटल’ चेक करायला दली आिण मायाकडे न बघताच तो आतया भागात गेला. दोन लास पाणी यायला. पुहा िखडकजवळ आला. मग याने पिहले काबन पेपर फेकून दले. नवीन काबन–पेपर शोधून विथत कापून ठेवयात याने तबल पाच िमिनटं घालवली. नंतर याने शांतपणे पेिसल हातात घेतली. नेमया मायाच वेळेला पेिसलीचं टोक िझजलेलं िनघालं! मग लेडसाठी शोधाशोध. ते सापडेना. मागं मान वळवून यानं ‘मराठे ! मराठे!’ हणून हाका
मारया. मराांना ऐकायला कमी येत असावं कंवा पिहया दोनतीन हाकांना ‘ओ’ ायची नाही, असा यांचा िशरता असावा. लेड िमळवून पेिसलीला टोक करयात यानं आणखी पाच िमिनटं घालवली. तो जायावर बसयाबरोबर मी मिनऑडरीचे दोही फॉस दाणकन यायासमोर आदळले. काहीच न िबनसयामाणे यानं पैशासाठी हात पुढं केला. मी यांया हातात नोट जवळजवळ कबलीच. नोट हातात घेत तो हणाला, ‘काय राव? सकाळपासून कुणी भेटलं क नाही?’ ‘भेटया भेटया! आाच, इथंच भेटया बरं!’ मी सोध हणालो. ‘होय ना! मग ही नोट यांनाच परत ा!’ तो हणाला. ‘का?’ मी जरा घुशातच िवचारलं. ‘उगीच. राणीया बागेतला गडा, पाणघोडा, अजगर, कासव ांया जमानंतर आमचा जम! कबूल! पण दुसरी एक देणगी दली आहे परमेरानं ा चगट जातीला. आही खरी नोट आिण खोटी नोट फार लवकर ओळखतो. ही नोट चालायची नाही. खोटी आहे. दुसरी ा. िखशात असेल तर.’ तो कारकुनोम खेकसला. —अपूव योग हेच खरं! सगळं पोट–ऑफस मायाभोवती गरगर फ लागलं. मतानी िनघून गेली होती. रािहला होता बाजीराव. तोही दुसरा, आिण मतानीनं दलेली गुलाबाची कळी!
मेकॅनो
आहा मुंबईकरांना रयावरची गद आिण लोकलला लबकळणरी माणसं ा दोही गोीचं आय रािहलेलं नाही. सगयाचा सराव झाला आहे. कशाचंच कौतुक रािहलेलं नाही. दवस आिण परिथती ाच धाबुतून ढकलायची आहेत हाची येकाला जाणीव आहे. पण मन:िथती िबघडलेली असली, क मग मा हा सगयाचा वैताग येऊ लागतो, चीड येते. रयावर िचटपाख दसू नये अशी ती इछा होते. ती इछा वेडगळपणाची आहे ाचीही जाणीव एककडे असते. मी आज असाच िचडलो. बायकोवर, मुलावर, परिथतीवर, पयायाने रयावरया गदवर अन् लोकलला लबकळणाया माणसांवरही! घन रागावून टेशनवर आलो. घरी मीराचीही मन:िथती मी िबघडवली होती; वत:चीही िबघडवून घेतली होती! अशा मनाया िबघडलेया अवथेत सगळीकडे औदासीय दसू लागलं! लॅटफॉमवर वावरणारा येक जीव होरपळत आहे. हमखास उिशरा येणाया नऊ चोपया लोकलची येकजण वाट पाहात आहे. एककडे रेवे अिधकारी विनेपकावन बसया आवाजात, ‘फूटबोडवर खडा होना खतरनाक है’ वगैरे सूचना देतच होता. विनेपकाकडे िचडून पाहात मी हणालो, ‘इथं काय हौस आहे लबकळत वास करायची?’ —माया हा वैतागाला काही लोक हसले, यांचाही मला राग आला. नाहीतर काय! सगळीकडे उपदेश व ! उरं देयाची जबाबदारी आमयावरच! नऊ चोपची गाडी दहा वाजून बारा िमिनटांनी आली. ाचा जाब कुणाला िवचारायचा? जेमतेम उभं राहायला जागा िमळाली. तीही फुटबोडवर! वळणावर गाडी वळयावर नेहमीचं दृय दसलं. येक फूटबोडावर मायासारखे असंय जीव लबकळत आहेत, समोन वेगाने येणारे िवजेचे खांब चुकवीत आहेत आिण मनाशी हणत आहेत, ‘एक दवस आपण बॉसमाणे िहलमनमधून हंडणार आिण फूटबोडावर लबकळणाया माणसांकडे नुसता दृिेप टाकून पुढे जाणार.’ बस! एवढीच आमची धाव! हीच आमची मयादा! सकाळी मीराला हेच सारं पटवून ायचा माझा य होता. ७५–५–१००–८–१८०; ा केलवर काम करणाया मायासारया कारकुनानं ‘मेकॅनो’ सारया खेळयात बावीस पये घालवावेत हे मला पटत नहतं. मीरा समजुतदार आहे. ितला हे सारं खुलासेवार सांगयाची जरीही नहती. पण ही परिथती गृहीत धनही मी िवाधरसाठी ‘मेकॅनो’ आणावा असा ितचा ह होता. मला ते वेड अवहारीपणाचं वाटत होतं. शेजारया जोयांया दृीनं मा ते पूण वहारीपणाचं ठरलं. यांना मायाचएवढा पगार आहे. तसं असूनही यांनी आपया मुलाला बावीस पयांचा मेकॅनो आणला. पण यांची
परिथती िनराळी होती. बायकोया माहेरची यांना फार मोा माणावर मदत होती. यायाच जोरावर शेजायांना जरासं िहणवावं या मनोवृीची जोपासना झाली असयास नवल नहतं. या रंगीबेरंगी पा आमया िचरंजीवांनी थम ितथंच पािहया होया. यांना याचं वेडही लागलं. जोयांची इछा सफल झाली. सकाळी जेवण झायावर हातावर सुपारी देताना मीरा हणाली होती, ‘हा पगाराला मेकॅनो आणलाच पािहजे आपण.’ ‘ते कसं शय आहे? हा मिहयात िवमा–हा भरायचाय.’ ‘तुही दुसरी काहीही वथा करा, पण याला मेकॅनो आणाच.’ मीरा हणाली. ‘मीरा, तू असा ह धरतेस ाचं मला नवल वाटतं! सगया अडचणची तुला पूण कपना आहे. खरं हणजे तूच याची समजूत घालायला हवीस.’ –मी हटलं ‘कती दवस समजूत घालायची अशी याची? कती वेळा आासनं ायची? केहातरी याचं ऐकायला हवंच क! कती िवासानं बघतो तो आपयाकडे.’ ‘सगळं कबूल! पण आपली... ‘हो, पण या एवाशा पोराला आतापासून संयमाया गपा िशकवायया का? कती वेळा आिण कती दवस याला तीच तीच वाय ऐकवायची, ‘दसेल ती वतू मागू नये, ह क नये, हणून. परिथतीचं कौतुक मला आिण तुहांला. याला कती वेळा मन मारायला लावायचं?’ ‘कळत नाही तोपयत करील ह. पुढं आहेच संयम उभा आयुयभर.’ मीरा हणाली. ‘मग काय क हणतेस?’ ‘ते मी काय सांगू? काहीतरी माग काढायला हवा. पािहजे तर उसने पैसे काढा.’ ‘ते जमायचं नाही.’ मी ताडकन हणालो. ‘तुहाला ते पटणार नाही. हे मला माहीत होतं. गेया मिहयात थोडे पैसे जरी बाजूला ठेवता आले असते तरी मी ठेवले असते. तुमयापयत आलेच नसते. ‘पण आजच एवढं काय झालंय?’ ‘तेही तुहांला सांगणार नहते. तुही एकदम डोयात राख घालून घेता. िवाधरनं दोन पा पळवून आणयात शेजान.’
‘काय सांगतेस?’ – मी थबकून िवचारलं. ‘हणूनच हणते, काहीतरी माग काढायला हवा. केहातरी याचीही इछा पूण हायला हवी.’ ‘पण यासाठी तू सांगतेस तो माग मला पसंत नाही.’ ‘याला काय झालं? खूप लोक उसने पैसे काढतात. तुमचे ते सामंत तर...’ ‘मला माहीत आहे. उसने पैसे मागणाया माणसाया मन:िथतीची कपना मला जेवढी आहे तेवढी तुला नाही. तशा मनःिथतीचा बळी होणं मला पसंत नाही.’ ‘अहो, पण पैसे उसने मागणं हणजे काही बुडवणं नाही. नड येकाला असतेच क, या सामंतांनी तर कतीतरी वेळा आपयाकडून उचल केली आहे. घरात अडचण सोसून तुही यांना मदत केलीत, मग आता...’ ‘तू मला भलतेसलते उपाय सुचवू नकोस!’—मी जरा ओरडूनच हणालो. मीराचा चेहरा पडला. ितला याच अवथेत ठेवून मी ऑफसात आलो. ऑफसात येऊन अधा तास झाला तरी शांत वाटेना. मीराचं मन दुखवून मी आलो होतो. िवाधरनं मेकॅनोया पा पळवाात ही गोही चांगली नहती. मीराचा आरोप खरा होता? घरात अडचण कन मी सामंताची नड भागवली होती. एकतर ‘नाही’ हणयाची कला मला अवगत नाही आिण याचबरोबर पैसे मागताना सामंतचा चेहरा असा काही हायचा क ‘नाही’ हणायची कला अवगत असती तरी मला या या वेळी नकार देववला नसता. एकदा कधी नवत मला पास पयांची मिनऑडर आली. कोकणात कुठंतरी जिमनीचा एक लहानसा तुकडा आहे. याचा वारसा मायाकडे आहे. जिमनीचा तो तुकडा काळा क गोरा ते मी पािहलेलं नाही. मी याचा वारस कसा काय ठरतो हेही जाणून घेयाया फंदात मी पडलो नाही. या पास पयांया चंड भांडवलावर मी काही मनसुबे रचायया आतच सामंत आले. गळ घालून पैसे घेऊन गेले. तरीसुा पैशांसाठी सामंतांया मागं तगादा लावावा असं माया मनात आलं नाही. पैसे बुडवयाया वृीतले सामंत असते तर मला माया पैशाची धाती वाटली असती, पण यांची तशी वृी नहती. हणूनच पैशासाठी यांया मागे तगादा लावणं मला अमानुषातेचं वाटत होतं. तथािप, आज मीराचा आिण िवाधरचा िवचार केयावर मा मी ठरवलं क मेकॅनोया कंमतीइतक रम सामंतांकडे मागायची–! हा िनणय घेतयावर मला जरा शांत वाटलं.
काय गंमत असते पण ! ऑफस सु होऊन एक तास झाला तरी सामंतांचा पा नहता. सुमारे दीड तासानं एक सोळा–सतरा वषाचा मुलगा ऑफसात आला. ऑफसातया येक चं ल यानं आपयाकडे वेधून घेतलं. पांढरे वछ बँडबॉसचे कपडे, भारी नेकटाय, चकचकत बूट, हाताला घाळ, िखशाला पाकर पेन हा याया थाटानं येकजण काम थांबवून यायाकडे पाहात रािहला. हेडलाक दामयांना एक िची देऊन तो ताबडतोब िनघून गेला. ‘कोण हो तो?’ —मी दामयांना िवचारलं. ‘आपया सामंतांचा मुलगा. सामंत आजारी आहेत, आज येणार नाही हणून सांगत होता.’ मी पटकन खुचवन उठलो. धावत बाहेर पडलो. िलट वर येयाची वाट बघत सामंताचा मुलगा िलटशी उभा होता. यायाजवळ जात मी हणालो, ‘दोन िमिनटं जरा थांब. मला सामंतांना भेटायचं आहे. मी साहेबांची परवानगी घेऊन येतो.’ दामयांना सांगून बाहेर पडलो. सामंतांचा मुलगा थांबला होता. पण याया चेहयावर नाराजी प दसत होती. रयावर आयावर मी याला िवचारलं, आणखी कुठं कामाला जायचं होतं का तुला?’ ‘हो िपचरला जायचं होतं बाराया शोला.’ ‘सामंत आजारी आहेत ना?’ — मी साय िवचारलं. ‘आहेत, पण एवढे नाहीत. आिण ितकट मी चारपाच दवसांपूवच काढलेलं आहे.’ ‘मग तू घर कसं दाखवणार? आा साडेअकरा वाजलेत.’ टॅसीला हात करीत तो हणाला, ‘आपण टॅसीनं जाऊ.’ –मला लाजयासारखं झालं. मायासाठी याला टॅसी करावी लागली. मला पान सामंतांना खूप नवल वाटलं. –‘आजारी आहां असं समजलं, हटलं पान यावं.’
‘तसा मी चांगला आहे. खूप दवसात रजा घेतली नहती. सकाळी जरा अंग मोडून आलं, कसर वाटली; रािहलो घरी’ सामंतांनी खुलासा केला. ‘बाबा मी जाऊ? मला उशीर होतोय. यांया मुलीनं मये िवचारलं. ‘जा, जा.’ ‘आता काय सुवात तर जाणारच िपचरची. महव होतं सगळं सुवातीलाच.’ मुलगा कुरकुरला. ‘बरं मग, तुझं हणण तरी काय?’ –सामंतांनी िवचारलं. ‘मला थोडे पैसे ा. मी टॅसीने जाईन. पुन: मग वषात िसनेमाचा ह करणार नाही.’ सामंत शांतपणे उठले. यांनी मुलाला दोन पयांची नोट दली. मुलगा उा मारीत िनघून गेला. यायाकडे समाधानानं पाहात सामंत घरात गेले. मी मनात िवचार केला, आज सामंत आपली मागणी पुरी करतील! सामंत बाहेर आयावर मनाची तयारी कन मी हणालो, ‘सामंत, माझं एक काम होतं. मला आज दहा पयांची अयंत िनकड होती.’ ‘तुहांला खोटं वाटेल, पण आा मी दली ती शेवटची नोट. औषधाला पैसे हवे होते पण तेही रािहलेले नाहीत. मीच िवचारात पडलोय काय करावं हणून.’ मी गप बसलो. चहापान आटोपयावर मीच यांना दोन पये दले आिण ितथून बाहेर पडलो! सबंध दवसाचं ‘बॅलस–हील’ तुटलं होतं–दुसरं काय! आिण दुसया दवशी ऑफसात बातमी येऊन थडकली; –‘सामंत वारले.’ सगळेजण मायाभोवती गोळा झाले. ‘फार आजारी होते का?’ ‘तुही काल गेला होतात तेहा कती ताप होता? डॉटर कोणते?’ –एक ना दोन– येकाया ाया सरबीला मला तड ावं लागलं. ऑफस लवकर बंद झालं. घरी जाताना मला  पडला–आता मीरा िवचारणार, ‘आपया पैशाचं काय झालं?’ – तरी ितला मी कालच आणखी दलेया दोन पयांची गो माहीत नहती. सामंतांया घरया मंडळना भेटायला जायचं असं हणता–हणता दहा पंधरा दवसांचा
कालावधी लोटला. ‘जाऊ या, जाऊ या,’ असं येक जण हणत होता. पुढाकार कोणीच घेत नहता. अजून मीरा मेकॅनोबल िवसरली नहती. ती काही बोलून दाखवत नहती, इतकंच. िवाधर पण गप गप होता. सकाळी उठतानाच िवचार आला तो सामंतांचा! यांना उसने दलेया पैशांचा मी िहशेब ठेवलेला नहता. आिण आता ापुढे ठेवून उपयोगही नहता. सकाळचा चहा चालला असतानाच दारावर कुणीतरी टचया मारया. मीरानं दार उघडलं. ‘साहेब, आजपासून पेपर मी टाकणार. आपलं नाव सांगून ठेवा.’ मी माझं सबंध नाव सांिगतलं. या मुलाचा चेहरा पटकन बदलला. तो एकदम बोलून गेला, ‘आलं लात... आपलं नाव मी वाचलंय.’ मायासारया सामाय कारकुनाचं नाव हा मुलाया वाचनात कसं आिण कुठून आलं, हाचं आय वाटून मी िवचारलं, ‘कुठं वाचलंस?’– ‘माया विडलांया वहीत. आपले काही पैसे देणे आहे. विडलांया वहीत नद आहे याची.’ हातातला कप खाली ठेवत मी िवचारलं, ‘हणजे तू.’ ‘सामंतांचा मुलगा. माझं नाव सुरेश.’ ‘ये, आत ये, जरा चहा घेऊन जा.’ मी आपुलकने हटलं. ‘नको, पेपर टाकायला उशीर होईल मला.’ ‘अरे ये. चहा तयार आहे. आिण मी काही कुणी परका नाही. तुयाच विडलांबरोबर काम करीत होतो.’ —मी माझा कप यायासमोर ठेवला. ‘कतवीत आहेस?’
‘दहावीत.’ ‘आणखी एक मोठा भाऊ आहे ना तुला?’ याया खोल गेलेया डोयांकडे पाहात मी िवचारलं. ‘हो. तो मॅकला बसलाय. ‘याला टायपंग वगैरे येतं का? ‘नाही.’ ‘तुला जमलं तर बघ. आापासूनच िशकू शकलास टायपंग तर मॅकनंतर टायपंग िशकयात दवस वाया जाणार नाहीत. पेपर वगैरे िवकणं िततकसं चांगलं नाही. फार दगदगीचं काम आहे ते. तुला यात म फार होतील.’—मी सहानुभूितपूवक याला सुचवलं. ‘म तर काय येक बाबतीतच आहेत. विडलांची आहांला िशकवण आहे, मांखेरीज िमळतो तो खरा पैसा नाही आिण ामािणकपणे केयास कोणताही धंदा वाईट नाही.’ चहा घेऊन सुरेश िनघून गेला. ऑफसात जाईपयत मी याची वायं पुन:पुहा आठवीत रािहलो. ‘मांखेरीज पैसा िमळतो तो खरा पैसा नाही. आिण ामािणकपणे केयास कोणताही धंदा वाईट नाही...’ ऑफसात पोचलो तेहा बव काहीतरी सांगत होता. ितघेचौघे यायाभोवती जमले होते. मीही यात सामील झालो. ‘घरातला कता पुष गेला क संपलं सगळं! बाकयांचे हाल बघवत नाहीत मग.’ बव हणाला. ‘कुणाचं सांगतोयस?’ —उिशरानं सामील झायाने परांजपेने पुन: िवचारलं. ‘सामंतांचं सांगत होतो. आज सामंतांचा सगयात धाकटा मुलगा रयावर लेस िवकत होता. ‘या या’ हणून मागं लागला. सामंतांचा मुलगा हणून मी एक पाकट घेतलं. याला दोनची नोट दली. सुटे पैसे नहते तेहा मुाम बाकचे पैसे रा देत हणालो. यानं मला थांबवलं. शेजारया दुकानातून मोड आणली. उरलेले पैसे देताना एवढंच हणाला, ‘बाबांनी सांिगतलंय, दयेवर जगू नका; दुबळे हाल.’ मी यांना मग सुरेशची हककत सांिगतली. पंगळे मग हणाला,
‘अरे, एकदा भेटायला जायला हवं रे!’ ‘अरे, अशा कामात नेहमी पुढाकार घेणारा मी. पण या वेळी का गप बसलोय सांगू का? सामंतांनी मायाकडून काही रम उसनी घेतली होती. आपण भेटायला जायचं आिण यांया बायकोला िनराळंच काही वाटायचं.’ मी हटलं. ‘तुझं हणणं खरं आहे. पण ती असा िवचार करायया मन:िथतीत नसेल. ‘मीही गप बसलोय. मायाकडून पैसे घेतले होते यांनी. ‘िलमये हणाला. ‘एवा पैशाचं ते काय करीत होते कुणास ठाऊक! सन तर कसलंच नहतं.’ ‘आिण या दवशी यांनी, मायाकडून पैसे घेतले याच दवशी ते मेोमये सहकुटुंब भेटले.’ िलमयेने तपशील पुरवला. ‘परवा मुलाचा बाब पािहलास ना?’ ‘तर! आमया मुलाला मी अजून वूलनची पँट िशवू शकलो नाही.’ ‘आिण मेकॅनोसाठी तर माया मुलानं वेड घेतलंय.’ मी माझी था सांिगतली. तेवात कुलकण आला. पाठोपाठ सुळे, लेले, भागवत, सगळेच आले. येकाकडून सामंतांनी काही ना काही रम घेतलेली होती. कोणीच भेटयासाठी पुढाकार घेत नहता. भेटायला जायला हवं ाबल दुमत नहतं. शेवटी ऑफस सुटयावर संयाकाळी सगयांनी िमळून भेटायला जायाचं ठरवलं! संयाकाळी आही सगळे सामंतांया घरी गेलो. पंधराच दवसांपूव य सामंतांशी मी बोललो होतो हाची आठवण होऊन माया पोटात ढवळून आलं. सामंतांया मोा मुलानं दार उघडलं. या दवशीया याया पोशाखात आिण आजया पोशाखात महदंतर होतं. आहांला बसायला सांगून तो बाहेर गेला. जरा वेळानं विहनी बाहेर आया. यांचा चेहरा खूप उतरलेला होता. डोळे खोल गेलेले होते. आता ापुढं एकटीला जीवन पाहायचं–घडवायचं आहे ाचीही यात जाणीव होती. सुवात कशी करावी हाचा येकाला  पडला होता. शेवटी विहननीच सुवात केली. मायाकडे पाहात यांनी िवचारलं. ‘परवा आपणच आला होतात ना?’ ‘हो. असं काही घडेल हाची वातसुा कपना नहती तेहा.’
‘कुणालाच नसणार हणा!’ – गोखले पटकन हणाला आिण नंतर काय हणावं ते न कळून गप बसला. परत विहननीच सुवात केली. ‘आपयापैक कुणालाच नहती आिण नसणारच. पण माझी अशी कपना आहे – कंवा खाीच आहे हणा, यांना वत:ला मरण समजलं होतं.’ आहा सगयांया चेहयावर आय दसलं. विहनी पुढे हणाया. ‘जायापूव यांनी िवजयला जवळ बोलावलं. याला सगळी परिथती समजावून दली. यातया यात लोकांचं देणं कती आहे हाची पूण कपना दली; आिण याया उया हयातीत एकाही माणसाचं देणं ठेवणार नाही हाची यांनी यायाकडून हमी घेतली.’ ‘याचं एवढं काय िवशेष होतं?’ – भारावून जात पंगळे हणाला. काहीशा िनहानं विहनी पटकन हणाया, ‘तो तुमया सवाया मनाचा मोठेपणा आहे. माया आठवणीत यांना ा गोीची सदैव जाणीव होती. नेहमीच कुणा ना कुणाकडून ते पैसे उसने आणीत. यांचा दृिकोण या बाबतीत इतरांपेा िनराळा होता. कुणालाही पटकन – नहे, केहाच न पटयासारखा होता. खु मला तो कधीच पटला नाही. पण मयेच ही घटना घडयावर, आता मी जेहा याचा िवचार करते – तेहा तो िततकासा चुकचा होता असं मला हणवत नाही. ते मला हणायचे, मी कारकून आहे. माया शची, मयादेची मला पूण कपना आहे. माझी चाकोरी मला पसंत नसली तरी मला ितयाबाहेर पडता येणार नाही. अथात तेवासाठी मी माया मुलांची कुचंबणा होऊन देणार नाही. ा वयात यांचं उमलणारं मन उमलायया पूवच मारलं जात नाही ना हे मी थम पाहीन. यांना आतापासूनच संयमाचे डोस पाजणार नाही. — आिण ा अशा िवचारसरणीपायी यांनी मुलांचा येक ह पुरवला आहे. इतर कुठयाही कारकुनाया मुलांना जी सुखं कपनेनं अनुभवता आली नाहीत ती माया तीनही मुलांनी यपणे चाखली आहेत. अथात यासाठी या मागाचा अवलंब कुणीही केला नसता या मागानं ते जात होते. मी यांना येक वेळी हणावं, ‘तुमया ा जगावेगया वेडापायी तुही देयाचं ओझं खूप वाढवीत आहात.’ यावर यांनी नेहमीचे िवचार मांडीत हणावं, ‘माया अंगात िज आहे, मी कज फेडायला समथ आहे. दुदवानं माझं काही कमीजात झालं – तर माझी मुलं ती जबाबदारी वत:ची हणून डोयावर घेतील. ती माया राची आहेत, चांगया पंडाची आहेत. मी यांना चांगलं िशण दलंय, उम संकार केलेत, यांचे लाड पुरवताना ती शेफान जाणार नाहीत ाचीही दखल मी घेतली आहे...’ मी मग गप बसायची. आिण आता तुहांला नवल वाटेल पण माया तीनही मुलांनी माया अपरो कामधंदा पािहलेला आहे. तुहांला यांचा अनुभव नाही, पण ा
वयात यांना एवढी समज आली असेल ाची मलाही कपना नहती. योतीची श समजयासाठी अंधारच हावा लागतो!’ ‘ांची िवचारसरणी चुकची होती का बरोबर होती हे मी आता सांगत नाही, सांगणं बरोबरही ठरणार नाही, सगया लोकांचं देणं या दवशी फटेल या दवशी मी ा संबंधी बोलणं बरं होईल.’ ‘तुही देयाघेयाची एवात कशाला काळजी करता पण? आहापैक कुणाचंच याबल काही हणणं नाही.’ मी मयेच हणालो. पूवयाच संथपणे तथािप करारीपणाने विहनी हणाया, ‘मला याची मुळीच काळजी नाही. ितही मुलांया कतृवावर माझा पूण िवास आहे. एकदम ितघेही कत पुष झायासारखे वावरत आहेत. वडील असताना आपण खूप मजा केली आहे ाची जाणीव यांना या वयात यांया यांया िवचारशमाणे आहे, आिण ती गो खोटी नाही. माया मोठया मुलाला घाळ आहे, चांगलं पाकर पेनही आहे. पेनवन आठवण झाली. मागं एक संग घडला होता. –आमचा िवजू–मोठा मुलगा–लहान होता. ांया िमाचं पेन यानं चोरलं. आहा दोघांया लात ती गो आली. आही ठरवून िवजूशी अबोला धरला. याला ते अस झालं. पाया पडून याने अपराध कबूल केला. ांनी याला िशा न करता िची देऊन याच िमाकडे पाठवलं. िचीत ांनी िमाला कळवलं होतं. ‘िवजूनं गुहा तुमचा केला आहे. तेहा िशा करयाचा अिधकार तुमचा आहे.’ या िमाने उलट ांना कळवलं, अशा तहेची चूक, मोह, मुलाला पुन: होऊ नये एवासाठी याला चांगलं भारी पेन घेऊन ावं आिण ते पेन हरवयास याला काय वाटेल हे याला िवचारावं.’ —ा घटनेपासून कसा कुणास ठाऊक, पण जीवनाकडे बघयाचा ांचा दृिकोण, िवचारसरणी पार पार बदलली. कुठून तरी यांनी पैसे उभे केले, िवजूला पेन आणलं.’ कुणी तरी हाक मारली असावी. विहनी आत गेया. ऐकलेली हककत आिण समजलेला एक िनराळा दृिकोण ामुळे आही सगळे भारावून गेलो. ऑफसात कधी चहाचा कप न घेणारे, साधारण गबायासारखेच वावरणारे सामंत... होय. आता सामंत ा जगात नाहीत सामंत गेले, पण गेले कसले? – िवलण िवचारसरणीया पाने ते अजून ा घरात आहेत. विहनी लगेच बाहेर आया. यांया हातात एकदोन वा होया. माया हातात या वा देत विहनी हणाया, ‘पाहा वा. ात सगळे िहशोब आहेत. वेळोवेळी िनरिनराया लोकांकडून घेतलेया पैशांची यात नद आहे. एका बाजूला साधारणपणे ते पैसे कधी फेडू शकतील ाचा अंदाज आहे.’
मी यातली एक वही उघडली. आमया सवाची नावं तीत होती, उसने घेतलेया रकमांचे आकडे होते. सवात नवलाची बाब हणजे आमचे पेही यात होते. पंधराच दवसांपूव दलेया दोन पयांची नदही माया नावापुढे तारखेसह होती. विहनी दाटलेया आवाजात हणाया, ‘बतेक सव यात आहे. यािशवाय काही रािहलं असेल तर सांगा मोकळेपणी. वहीत साधारणपणे तारखा िलिहया आहेत या या दवशी पैसे फेडले जायाची खटपट करणार आहे. नाहीच जमलं तर रागावू नका. थोडी सवड ा.’ आमयाजवळ शद नहते. िनरोप घेऊन बाहेर आयावर मी गोखलेला हणालो, ‘मी जरा पुढे जातो.’ ‘का रे, एवढी घाई का? कोपयावर चहा घेऊ मग जा.’ ‘नको, उशीर होतोय. दुकान बंद हायया आत घरी पोचायचं आहे.’ ‘काही िवशेष? ‘नाही बुवा, साधंच.’ ‘तरी पण?’ ‘छोकयासाठी एक ‘मेकॅनो’ यावा हणतोय.’ मी हणालो.
ी-ह
खूप दवसांची जुनी मागणी आज सौ.नं. नानं सुनावली. ितला घरात एक रेिडओ हवा होता. यासाठी ती कोणताही याग करायला तयार होती. रेिडओ घेयाची आपली ऐपत नाही हे जाणत असतानाही ती ही इछा दाबून ठेवू शकत नहती. रेिडओ घेतयापासून पुढील एक वषात गावात कतीही उकृ िसनेमा आला तरी तो बघणार नहती. माहेरचे िनरोपावर िनरोप आले तरी ती माहेरी न जाता च पंधरा पये वासखच वाचवणार होती. एवढंच नहे, तर ितया मैिणनी मिहयातून तीनतीन पातळे घेतली तरी ती एकसुा पातळ मागणार नहती. आिण ािशवाय आणखीन काही यागाया गोी आठवया क, चारपाच दवसांनी ती मला या िनयमानं ऐकवीत असे! आज मी ती बाब मनावर यायचं ठरिवलं आिण या दृीनं रेिडओ घेतयास पुढं कोणकोणया गोी होयाचा संभव आहे हे मी ितला सांगू लागलो. ‘हे बघ, तुया आहातव मी रेिडओ यायला तयार आहे. पण यापासून होणाया फायातोांचा िवचार आपण दोघांनी नीटपणे केला पािहजे.’ ‘यात तोटे काय आहेत? सव फायदेच तर आहेत!’ ‘हे पाहा, असं िलटन चहाया जािहरातीमाणे, तो चकर आहे, िहवायात गरम व उहायात थंड आहे, वगैरे वगैरे नुसते फायदेच नको सांगूस!’ ‘ठीक आहे. तुही यातले तोटे सांगा!’ ‘हे बघ, रेिडओ, इी, िशवणाचे यं, गजराचं घाळ, थमामीटर, शेकायची िपशवी, सायकल इयादी गोचा उपयोग वत:ला होयापेा दुसयालाच जात होतो. या गोी वापरायला नेया जातात व मोडून येतात. या वारंवार दुत कन घेयाची ऐपत आिण सहनश हा दोन गोी आपयाजवळ पािहजेत. नाहीतर सडेतोड पवेपणा हवा. पवेपणा असयास शेजायांशी वाकड व सहनश असयास आपयाच िखशाशी वाकडं, असा हा पेच!’ ‘आपयाकडे शेजारीपाजारी फारसे कुठे येतात?’ ‘रेिडओ घेतयावर येतील!’ —काही काळ शांततेत गेला. माझे मुे ितला पटले होते. पडलेया चेहयानं ती िवचार क लागली. मला ितची कव येऊन मी हणालो,
‘बरं जाऊ दे. पुढया मिहयात आपण घेऊन टाकू रेिडओ. पण आिथ॔क परिथतीचा काय अंदाज आहे?’ ‘काही नको रेिडओ! आपण रेिडओ घेणार आिण चैन होणार शेजायापाजायांची!’ ‘मग आपण असंच क! आपण शेजारया कावकूंनाच यायला लावू रेिडओ!’ —सौ.नं. िनषोधाची मान डोलावली, पण आलेलं हसं मा ितला दाबता आलं नाही. ‘तुयाकडे कती पैसे िशलक आहेत?’ ‘दोन पये आठ आणे!’ ‘हािया, आता फ तीनशे साडेनाणव पयेच हवेत हणायचे!’ ‘तुहाला जेहा तेहा थाच सुचते. मला ‘पॉकेटमनी’ हणून तुही दरमहा कती रम देता हणून मी जात िशलक टाकायची?’ —ितचा  खरा होता. माझा आवाज घोगरा झाला. ‘शालन, तुला जर मी काही दरमहा पॉकेटमनी देऊ शकलो असतो तर वायाची उधारी ठेवली नसती ग.’ तडातून नको ते वाय िनघून गेयाची जाणीव शालनला बोलयावरच झाली होती. माया उरानं ितचे डोळे भन यायला वेळ लागला नाही. —पण येक वेळेला रडणायाचं सांवन करता येतंच असं नाही. याची जाणीव रडणायाला नसते. केहाही आपले डोळे कोरडे करायला आपली आवडती  जवळ यावी असं ितला वाटतं. पण काही वेळेला रडयापेा सांवन करणाया माणसावरच जात ताण पडलेला असतो. मी ितथून उठून बाहेरया खोलीत गेलो. जेवण कन ऑफसला जाईपयत िवशेष बोलणं झालं नाही. पण मी पायात चपला सरकिवताना शालन जवळ आली, सुपारीसाठी पुढे केलेया हातात ितनं दोन सोयाया बांगा ठेवया. ‘ाचा रेिडओ आणा!’
‘पूण िवचार केलास का?’ ‘होय!’ ‘ ’ दोनच दवसांनी आमया चाळीला भूकंपाचा हादरा बसला! बसया नाकाया पण नेहमी आपयाच गुमत असलेया शेजारया काकू, नुसते बसून खाणारे पण वत;ला माऊटबॅटन समजणारे वामनराव, का हणजे काय हे न समजणारे पण ‘टेिनसन’ लाही लाजवू शकू अशी हमी देणारे कवी काश, मासी राघवैया, इयादी खास ेक बाकनीतून मी व मायामागून रेिडओ घेऊन येणाया पाटीवायाकडे डोळे फाडून पाहात होते. या सवाना तड देऊन मगच मला माया खोलीकडे जाता येणार होतं! या सव दातून मी कसा काय पार पडलो हे सांगयासाठी मला िनराळी कथा िलहावी लागेल. एवढं मा खास क, या दवशी मला अिभमयूया कौशयाची थोडीशी कपना आली. रेिडओची ाणिता झायावर, नवरानवरीला पाहयासाठी आजुबाजूची माणसं जशी दबकत दबकत येऊन जातात तत् वेळात वेळ काढून सवजण रेिडओ पान गेले. भयाबुया शितपाकांची रेिडओवर ‘फुले’ उधळयात आली. चाळीत ‘हाचा (?)’ रेिडओ आला अशा शदांनी िखरापत वाटयात आली. ‘वसंतराव, भारीच बुवा शौकन!’ इयादी तुितसुमनांचा धूपही जाळयात आला आिण एवढी सेवा कन घेतयावर रेिडओतून स आवाज आला, ‘हम बबईसे बोल रहे है!’ दुसया दवशी रेिडओतील सकाळया सनईवादनानं चाळ जागी झाली. नऊ वाजेपयतचा वेळ रेिडओया आसपासच गेयामुळे वयंपाकाला वाटायाया अता िमळाया! कोणाची टूथपेट चांगली, सया मशर हकम कोणया गावाला आहेत, मतक शांत राहयासाठी कुठलं तेल चांगलं, वगैरे रेिडओ–िसलोनया ापारी िवभागानं दलेले कळकळीचे सले ऐकूनच मी ऑफसला गेलो. संयाकाळी ऑफसातून घरी आलो तो बाहेरया खोलीला जोचं वप आलं होतं. विनमुका चालू होया हणून पंधरा ते वीस वष वयाचे ेक तलीन झाले होते. दहा िमिनटांनंतर चालू होणाया गावकरी मंडळात कतन होतं हणून ‘काकू, माई’ वगैरे तसम मंडळी पण हजर होती. आिण ा साया घोळयात आमचं ‘कल’ मंगळागौरीया चौरंगामाणं मयभागी बसलं होतं. संयाकाळचा चहा कला आिण राीचं जेवण िपठलं–भातात उरकलं गेलं! दुसया दवशी चाळीतील शेजायांनी आपलेपणानं रेिडओची जबाबदारी उचलली.
उजाडताच वामनराव घरात घुसले आिण दवसभर होणारे कायम यांनी मला कतबुीने सांगायला सुवात केली. कती वाजता कोण गाणार आहे, कती वाजता चचा आहे, हवामानखायाचा अंदाज कती वाजता ऐकायला िमळेल वगैरे कायम ते मला ‘झलक’ माणे सांगू लागले. अथात यांचं चहापान मायाबरोबर झालं. रेिडओचा हा एक तोटा मी साफ िवसरलो होतो. साडेआठया सुमाराला मी दाढी करत असतानाच किववय काश माया खोलीत आले. ‘वसंतराव, ऑफसला जाताना ‘मुंबई’ लावून जाल का? दुपारी विनता–मंडळ ऐकायचं आहे.’ —माझा हात थबकला. साबणाया जाड थरामुळे किववयाना माया चेहयावरचं आय दसलंच नसावं. यांनी पुढे पुती जोडली. ‘नाही, अशा वतू एक हाती असाात हणून सांिगतलं–!’ मायाच रेिडओया काळजीसाठी मला तसं करणं मा होतं. संयाकाळी ऑफसातून घरी आयावर सहज गॅलरीत बांधलेया रेिडओया‘ एरअल’कडे माझी नजर गेली, तर काय मौज! या एरयलवर कावकूंचं पातळ, याया शेजारी एक सदरा, यायापुढं लगेच एक पोलकं, यायापुढं लहान मुलांचे दोन लंगोट व मये काही अंतर सोडून राघवैयाची तेलकट लुंगी, इतके कपडे वाळत टाकले होते. रेिडओया ‘एरअल’ चा हा ‘डबलरोल’ पान कोणीही थ झाला असता! बाहेर येऊन मी या कपांकडे पाहात असतानाच काकू बाहेर आया व समाधानपूवक आवाजात हणाया, ‘कती दवस झाले, ‘ांना’ सांगते आहे गॅलरीत एक तार ठोकून ा कपांसाठी! पण ऐकतं कोण? आयतीच सोय झाली आमची.’ —मी न बोलता सगळे कपडे काढून यांया घरात नेऊन ठेवले. या कारामुळे राीपयत आहाला रेिडओचा कायम ऐकू आला नाही! एवढं काकू बोलत होया. दोन दवस कुणीही रेिडओ ऐकायला आलं नाही. पण शिनवार उजाडताच सगळेजण पुहा आपोआप नकळत जमले. राी साडेनऊ वाजता– कवायतीला एकेक िशपाई मैदानावर हजर हावा तत्—एकेकजण खोलीत येऊन हजर झाला! राीय कायम! राी झोपायला साडेबारा वाजले. जागरण हा न आठवलेला आणखी एक तोटा! रिववारी तर कहरच झाला. सकाळी साडेदहापयत अगोदर मुंबई व नंतर िसलोन!
चाळीतया सगया रिहवायांचे ‘संगीत–ेम’ मी रेिडओ घेतयावरच जागं झालं होतं, ही लात ठेवयासारखी गो होती. दुपारी दोन ते साडेतीन रेिडओवरील िविवध भारती व पाकताननं डोकं उठवलं. साडेपाच वाजता गंमत–जंमत ऐकायला लहान लहान ‘िनषपाप (?)’ मुलं जमली. तो कायम संपून सगळेजण जातात न जातात तोच वामनराव दंतपं िवचकत येत हणाले, ‘आज सौभ नाटक होणार आहे देवा! जेवण लवकर आटपा हणजे िनंतपणे नाटक ऐकायला िमळेल.’ तोच शालन बाहेर येत हणाली, ‘वयंपाक तयार आहे!’ मी झटकन हणालो, ‘हेरी सॉरी वामनराव. आज आहांला बाहेर जायचं आहे. फार जरीचं काम आहे. तेहा मला गेलंच पािहजे.’ ‘हरकत नाही. तुही टेशन लावून जा. आही ऐकत बसू!’ —धोबीपछाड पेचात पिहलवान जसा आपटला जातो तत् मी साफ आपटलो! नाटक ऐकयाचं सौय तर गमावलंच, पण यािशवाय जेवण झायाबरोबर तडफडत बाहेर जावं लागलं. बाहेर पडयावर मी शालनला हणालो, ‘मी कुलूपच लावणार होतो!’ ‘तसं कसं करता येईल? आपया घराला आपण रंग लावून घेतला तेहा तबल दीड ते दोन तास आपण यांयाच घरात तळ ठोकला होता!’ ‘ते सगळं खरं आहे! पण रोज रोज जागरणं तरी कती करायची?’ ‘याला काय इलाज? मागं तुही फरतीवर गेला होतात आिण इकडे मी आजारी पडले, तेहा शेजारया काकू रााभर माया उशाशी येऊन बसया होया.’ —ितचं हणणं खरं होतं. आमया साधारण परिथतीमुळे येकाचे आमयावर असे काही उपकार झाले होते क, आही यांना कोणयाही तहेने दुखवू शकत नहतो. वेळी अवेळी उपकार कन कन, संबंध वाढवून यांनी आहाला अशा काही पातळीला आणून ठेवलं होतं क, आता आही यांया कोणयाही मागणीला ‘नाही’ हणू शकत नहतो. पण या उपकारांची फेड अशा तहेने करणं मला केहाही महागात पडले असते. राी पुहा रेिडओ बंद करयासाठी हणून आहाला साडे अकराया आत घरी परतणं
आवयक होतं. आही परतलो. मिहना बदलला. इलेिकचं िबल पान मी खालीच बसलो. नेहमीया आकाया ितपट आकडा िबलावर झळकत होता. न आठवलेला आणखीन एक तोटा! एके दवशी मी कामावन घरी आलो. रेिडओ बंद असलेला पान मला जरा नवलच वाटलं. चहापान झायावर मीच जरा रेिडओ लावला. तुहाला खोटं वाटेल, पण रेिडओ घेतयापासून हा मी फ दुसयांदाच हात लावला होता! पिहया दवशी रेिडओ कसा लावायचा हे दाखिवयापासून मायावर रेिडओ लावायची पाळीच आली नहती. मी उसुकतेने हात लावला आिण बटण फरवलं. रेिडओ लागला नाही. ‘रेिडओ मोडला का ग?’ मी ओरडलोच. ‘नाही!’ िनवकार उर आलं. ‘मग?’ याच ‘हॉयूम’ मये मी िवचारलं. ‘राघवैया आहेत ना? यांनी यातला हॉह काढून नेलाय.’ ‘हणजे काय?’ ‘अहो, यांचा साहेब आहे ना, यांया घरी आपयाच कंपनीचा रेिडओ आहे. यांया रेिडओतला हॉह जळाला आहे. ते नवीन घेणारच आहेत; पण आज यांया मुलाचं रेिडओवर ‘गोटुवाम’ आहे हणून राघवैयानं आपला हॉह यांया साहेबाला नेऊन दला आहे.’ ‘रेिडओतला हॉह ही काय उसनी मागायची वतू झाली! हलवायाया घरावर तुळशीप! हे मासी असेच. परपर मोठेपणा यायला सवकलेले! आिण तू तरी परवानगी कशी दलीस?’ शेवटी मी ितयावरच घसरलो होतो. ‘नाही कशी हणू? आपलं िनमं घर यांया कँटनमधया वतूंनी भरलेलं आहे. कधी िवसरायला होईल का?’ मी गप बसलो अगदी ‘पीकर’ िबघडयामाणे! रेिडआचं माहाय हळूहळू कमी होत होतं. आता आमया रेिडओचं कौतुक करणारे लोक इतर रेिडओबरोबर याची तुलना क लागले होते. लोकांया रेिडओत आणखी काय काय सोयी आहेत, या मानानं आमया रेिडओत सोयी कमी असून कंमत कशी जात वाटते, वगैरे टीका शालनजवळ होऊ लागली आिण एके दवशी या टीकेला शालनकडून झणझणीत उर िमळायावर आमयात याच णी छिसाचा आकडा िनमाण झाला.
यानंतरया रिववारी मी व शालन जरा दुपारचे पडलो होतो, तोच कानावर संवाद आला. ‘काय ऐट या रेिडओची! अया जगात जसा काही ांचाच रेिडओ!’ ‘पण तुहांला एक गो कुठं माहीत आहे? रेिडओ नवीन नाही काही तो! सेकंड हँडच आहे.’ —ती बातमी मलासुा नवीनच होती. ‘आिण सेकंड हँड असूनसुा वायाचं िबल काही दलेलं नाही.’ ‘कशावन?’ ‘वायानंच मला सांिगतलं! मी याला च बोलले क, यांनी तर घरात रेिडओ घेतलाय आिण तुमचं िबल कसं काय नाही दलं?’ ‘हो का–हो का? मग वाणी काय हणाला?’ ‘तो हणाला, कसला घेताहेत रेिडओ, पळवला असेल कुणाचा तरी ही : ही : ही:!’ ‘खी: खी: खी:!!’ मी शात होतो. शालन मा इतक तापली होती क दुपारया चहाला टोहची गरज भासलीच नसती. ितची समजूत घालीत मी हणालो, ‘शालन, वाईट वाटून घेऊ नकोस. आपण एवढंच लात ठेवावं क, मयम वगाया माणसांनी जपून भराया माराात. महवाकांा व िज माणसाला वत:या उकषासाठी अवय असावी, पण यापूव येकानं आपली सीमारेषा आपयापासून कती अंतरावर आहे ाकडे थम ल ावं.’ आिण याच राी तर अगदी कळस झाला. मी एकटाच जरा बाहेर गेलो होतो. साडेआठाया सुमाराला मी घरी परतलो तो ही मंडळी जमलेली! किववय काश सामोरे आले. ‘वसतराव, मुंबईला आहे किवसंमेलन आिण पुयाला आहे नाटका! वामनरावांया मंडळना हवी आहे नाटका! आमया िमांना पािहजे किवसंमेलन तुहीच हा वाद िमटवा.’ मी पुढं झालो. रेिडओशी दोघेितघे मनापासून चाळा करीत होते. कोणीही येऊन रेिडओ
लावावा इतका आपलेपणा िनमाण झाला होता. —हैस घेतयावर, नवीन हशीची ओळख होईपयत पायाखालचं शेण सुवातीला आपण वत: उचलून देतो आिण नंतर कोणीही पटकन खाली वाकून शेण उचलून नेतो, तसाच काहीसा कार रेिडओया बाबतीत घडत होता. वैतागानं मी हणालो, ‘हे पाहा, मला नाटका पण ऐकायची नाही आिण किवसंमेलन तर यान ऐकायचं नाही, मी गीवर जातो. घर तुमचं समजा आिण रेिडओ पण तुमचाच समजा. कायम संपला हणजे मा मला कळवा.’ —मी ताताड् गीवर गेलो. मी रागावलो आहे, हे समजयाचीसुा यांयात अल नहती. दोन तास रेिडओ–ांितकारक पोिलसांना सापडयामाणे – यांया तायात होता. माया मागोमाग शालन पण गीवर आली. सुमारे साडेदहाया सुमारास काकूंचा मुलगा गीवर येऊन हणाला, ‘अहो, तुमया रेिडओतून बघा कसा आवाज येतोय!’ मी िवजेया वेगानं खाली गेलो. बतेक सगळे पसार झाले होते. वामनराव व किववय काश कोणीतरी मेयामाणं चेहरा कन उभे होते. रेिडओतून नुसती घरघर ऐकू येत होती. ‘आता ापुढं फ हाच आवाज रेिडओतून येईल!’ एवढं बोलून मी रेिडओ बंद केला. सगळे पसार झाले. ‘रेिडओला कुणाला हात लावून देऊ नका. अशा वतू एक हाती असाात. ऐकायला सगळे येतील; पण िबघडयावर कोणीही येणार नाहीत.’ अशा उपदेशकांया हातूनच ‘रेिडओ’ िबघडला होता. रेिडओ दुतीला टाकून आयावर शालननं िवचारलं, ‘कती खच येतोय दुतीला?’ ‘रेिडओ आला या कंमतीला िवकून टाकला!’ शालनया चेहयावर नाराजीपेा समाधानच दसलं. पण, लगेच ितचे डोळे भन आले आिण ती हणाली, ‘आलेले अनुभव काही वाईट नाही आले. शहाणपणच िशकायला िमळाले, पण यासाठी
कंमत फार मोजावी लागली. रेिडओ पण गेला आिण माया बांगा पण गेया.’ या राी आही िसनेमाला गेलो. िसनेमान परततानासुा शालन नाराजच दसली. मी हणालो, ‘शालन, तुया बांगा अजून शाबूत आहेत. या मी िवकलेया नाहीत. एका िमाया दुकानातून तो रेिडओ मी फ अनुभवासाठी आणला होता.’ आही राी शातपणे झोपलो. आिण सकाळी आहा दोघांना जाग आली ती रेिडओमधया सनई–वादनानेच! आही ताडकन् उठलो आिण दुसयाच णी आमया टाळयात लख काश पडला. आमची िजरवयासाठी आमया नाकावर टचून शेजारया काकूंनी रेिडओ घेतला होता. आिण आता आही तो फुकटात ऐकत होतो!!!
ीमंत
संयाकाळी साडेसात वाजता दारावरची बेल वाजायचं काही कारण नहतं. ा वेळी सहसा मायाकडे कुणी येत नाही. वासूकाकांची येयाची वेळ ठरलेली आहे. माधुरीया माहेरची माणसं पण काही ठरावीक वेळेतच येऊन जातात. धूमकेतूसारखा केहाही चर टाकणारा शरद. पण तोही कधी ा वेळी येत नाही! कोण असेल बरं, ाचा िवचार करीत मी दार उघडलं. बघतो, तो दारात बंा — बंा पाठक! ‘अरे, तू कसा उगवलास ावेळी?’ याचा खांदा घुसळीत मी हणालो. ‘ा वेळेला मावळायला मी काय सूय आहे?’ —शदांची कसरत चालू झाली क समजावं बंडोबा खुषीत आहेत. ‘ा बाजूला आलो होतो. हटलं, बघावा तुझा नवीन बंगला. एकदोघांना िवचारलं. सापडला लौकर!’.. नवीन घरात चपला कुठे काढून ठेवाात हे न कळून बंा घुटमळत हणाला. दरवायामागं मुाम करवलेलं चपला ठेवायचं कपाट दाखवीत मी याला हणालो, ‘ही बघ, चपलांसाठी खास सोय. पटकन् आयाबरोबर दसू नयेत हणून मुाम कपाट आडोशाला करवून घेतलं.’ ‘वा, कपना सुंदर आिण जागाही सुंदर! तुझं काय हणा, आकटेटच तू! असं काही केलं नाहीस तर आय! आता मी इथूनच बंगला बघायला सुवात करतो. दाखव. हे चपलांचं कपाट. पुढं?’ ‘ा चपला!’ आही दोघंही हसलो. अगदी सरळ सीया वभावाचा, डावपेच माहीत नसलेला, पण वत:ची िनित मतं असणारा, सगया गोीकडे सरळच बघणारा, यामुळे सगया िमांत फ बंाच िजहायाची तार छेडून गेला. इतरांना दाखवतो यापेा जात उसाहानं मी याला माया ना बंगयातया बारीकसारीक गोी दाखवू लागलो; सांगू लागलो. ‘ही बेडम. ायहसीसाठी िहया िखडया नेहमीपेा जरा उंच घेतया आहेत. इतर कुठयाही खोया न ओलांडता इथे येता यावं हणून हा िनराळा पॅसेज!’
‘वा, हेही अितम!’ —बंा उारला. — येक गोीचं तो मनापासून कौतुक करत होता. यात देखावा नहता. कृिमता नहती. सगळं नीट पान झायावर याने िवचारलं, ‘गॅरेज कुठं दसलं नाही ते?’ ‘आता आपण या गीवर उभे आहोत ितयाखाली गॅरेज आहे.’ मी खुलासा केला. ‘हेही छान!’ चहाची वेळ नसताना मी माधुरीला चहा करायला लावला–आवजून! आिण एवा दवसांनी आयावर अवेळी चहा यायचाच असतो ा जािणवेनं बंाही ‘नको’ हणाला नाही, चहा िपता िपता मी िवचारलं, ‘माझं सगळं पािहलंस, ऐकलंस; आता तुझी हालहवाल.’ ‘आमचं काय घेऊन बसलास? सगळं ‘जैसे थे.’ नेहमीयाच अडचणी, नेहमीचेच पेचसंग आिण आमची नेहमीचीच दुबळी धडपड! चलता है! लहानपणी भरायांपुढे आकाश तोकडं वाटायचं. आता भराया एवढयाशा वाटतात आकाशापुढे!’ —बंा असं का हणाला हे मला समजलं होतं. कारण याया लहानपणया भराया मला माहीत होया. माधुरीला याची कपना नहती. ती पटकन् हणाली, ‘असं काही नाही हो! माया भराया अजून तेवाच आहेत. तुहाला काय झालंय?’’ ‘तुहांला कपना नाही विहनी, साधी पचीच गो या. िपकिनकची मला आिण िहला एवढी आवड; पण गेया चार पाच वषात प नाही क काही नाही.’ — बंा हणाला ‘पाच वषात प नाही? काय सांगता काय? हॉरबल! मी तर घरातून पळूनच गेले असते.’ माधुरी परत बोलून गेली. ितला सावन घेयाचा दुबळा य करीत मी हणालो, ‘िहला पची फार आवड आहे.’ ‘फार हणजे खूपच! ते माझं जीवनच झालंय असंच हणा ना! विहनी काही हणत नाहीत तुही पला गेला नाहीत तर?’ —माधुरीनं एकदम बंडूला िवचारलं. अशा तहेचं बंाला काही िवचारलं जाऊ नये असं मला खूप वाटत होतं.’ सरळ वभावाचा बंा हणाला, ‘सहसा ती मायापुढे काही बोलत नाही.’
इतर लोकांया संसारात बायकासुा पड घेतात कधीकधी— ा अथान मी माधुरीकडे मुाम पािहलं. पण अशा महवाया वेळी ितचं मायाकडे कधीच ल जात नाही. ती पुहा हणाली, ‘तरी तुही अधूनमधून पला जायलाच हवं. मनात आणलं तर तेवढंही अशय नाही.’ ‘खरं सांगू का विहनी— एकतर पहाटे उठायचं, तीन तीन मुलं आिण आही... फराळापासून सगळं आवरायचं आिण धडपडत लोकलसाठी पळायचं रिववारी तर मला या लोकलचं दशनही नकोस वाटतं. दवसभर जरा इकडे ितकडे करतो न करतो तोच पुन: संयाकाळया लोकलसाठी पळापळ. पुन: रांगेत उभं राहायचं, मुलांनी कंटाळायचं, बायकोनं वैतागायचं आिण आही हणायचं झक मारली अन् प काढली!’ ‘गाांतली गद तुही बघताच. अशा पमये काही चाम वाटतच नाही. तुहा मोटारवायाचं ठीक आहे. मनात आलं, िनघालं. बांधाबांध नको, धावपळ नको— काही नको.’ बंा हणाला ते खरं होतं, पण याया बोलयात अगितकता नहती. मोटारवायांबल मसर नहता. अशाच परिथतीत, लबकळतच प काढायची असते. ाचीही याला जाणीव होती. मला मा वाईट वाटलं ते सगळं ऐकून. नकळत मी िख झालो. मला काय हणावं ते कळेना. वातिवक मी काही हणावं अशी बंडूची अपेा नहती, पण मला मा वाटत होतं क याला बरं वाटेल असं आपयाला पटकन् काही तरी सुचलं पािहजे. तोच माधुरी हणाली, ‘शोफरला सांिगतलंय ना सकाळी यायला?’ ‘होय, —मी उरलो. ‘का? कुठं जाणार आहात?’ बंडूने िवचारलं. ‘मी नाही. ही जायची आहे माहेरी!’ ‘विहनचं माहेर काय गावातच आहे, इथया इथं!’ चहा संपवीत बंा हणाला. ‘ा वेळेला मी मावशीकडे जाणार आहे कोहापूरला.’ ‘बाक तू आज भेटलास ते बरं झालं हं. उा–परवा आला असतास तर कुलूप पान परवावं लागलं असतं.’ — मी सहानुभूतीनं हणालो. ‘यात काय?’ पुन: आले असते!’ — पुन: माधुरी काहीतरीच बोलली आिण पुन: ितला सावन घेत मी हणालो,
‘मायासाठी तो दहावेळा येईल ग! तुला याची कपना नाही, पण माणसाची िनराशा नाही का होत?’ ‘अरे पण, तू इथंच आहेस ना?’ बंडयाने िवचारले.’ ‘हो, पण, मी इथे नसले हणजे ांचा काही भरवसा नाही. मला िवचारा, ांचे मग लब काय, नाटकं काय...’ — माधुरी सांगू लागली. ितला अडवीत मी हणालो, ‘हां हां हां राणीसाहेब, इथेच थांबा!’ बंडू हसू लागला. ‘अरे नाही तर काय, ा बायका माहेरी जातात, मजामजा करतात. खूप दवसांनी माहेरपण हणून ांना पाा॔ काय, जेवणाची आमंण काय, आिण इकडे नवयांनी मा आाकडे पाहात बसावं, नाही तर मेघदूत वाचून सुकारे सोडावेत, अशी ांची अपेा असते.’ —दोघंही मनसो हसली. याच वेळी घाळात साडेआठाचा टोला पडला. बंा पटकन् उठला. ‘बोलता बोलता तास गेला बघ! िनघतो आता. बसची कृपा झाली तर अया तासात जाऊ शकेन घरी, नाही तर आहेच तासाची तपया!’ –तो हणाला. ‘थांब जरा. मी ायहरला सांगतो तुला सोडायला.’ ‘ायहर पण इथेच राहतो?’ ‘नाही. पण तो राहतो ितथं फोनची वथा आहे. तो लगेच येऊ शकतो.’ ‘पण आता असेल का तो ितथे? नसेलच बधा! आिण ा वेळेला बसेस तर अगदी रकाया जातात!’ पुन: माधुरी हणाली. ितला सावरायचे माझे सगळे य आज फसत होते. पावसायात समोन मोटार आली क कपडे वाचवयासाठी आपण हातातली छी आडवी धरतो, दुसया एखाा या मागे लपतो कंवा एखाा कोरा भागावर चपळाईनं उडी मारतो, तरी एखादी इरसाल मोटार साद देऊन जातेच! तच कतीही सावरायचा य केला तरी माधुरी एखादं वाय पटकन बोलून जायची. आता तर माझी फारच केिवलवाणी अवथा झाली. पण बंा खरोखरच समजूतदार. माझी नजर टाळीत तो हणाला, ‘खरंच वसंत, गाडीची आवयकता नाही.’
—याया ा समजूतदारपणामुळं– मी जातच अगयानं फोन करायला उठलो. एवढा काही बायकोया ताटाखालचं मांजर नाही झालो! पंधरा–वीस िमिनटांत शोफर आला. बंा गाडीत बसयावर गाडीच दार बंद करता करता मी याला हणालो, ‘पुन: ये ना शांतपणे’ ‘आता विहनी माहेरी जाणार. तुझा नेम नाही हणतोस, नाहीतर आलो असतो. परवापासून मी रजा घेतोय एक मिहयाची? – बंडू हणाला. ‘का रे, काही िवशेष?’ ‘थोडसं िवशेष, थोडसं सहज. एक तर घरी खूपसे पाणे आले आहेत. यांना मुंबई दाखवायची कामिगरी आहे. खूप मंडळना–नातेवाइकांना मी वत: भेटलेलो नाही खूप दवसांत, यािशवाय छोकयाला बरं नाहीय. एखाा पेशािलटला दाखवावं हणतोय. ‘हणजे तुझी रजा काही सौयाची जाणार नाही तर?’ ‘जवळजवळ तसंच! तूंच टाक एखादी चर’ ‘अछा. आय वुइल ाय!’ ‘कती तुला बोलायची घाई! सांवन तरी कती वेळा यायचं माणसानं?’ बंा िनघून गेयावर दरवाजा बंद करता करता मी माधुरीला हणालो. ‘आता आज काय चुकलं माझं?’ —हयाची पूवतयारी करत माधुरीने िवचारलं. ‘तुला आता कसं समजावून सांगू? बंा कती सहजपणे हणाला, बसबल. पण लगेच तू शोफर भेटायचाच नाही, बसेस रकाया जातात, वगैरे वगैरे बोलून मोकळी.’ ‘हणजे काय? बसेस रकाया जातात हणूनच मी तसं हणाले. मोटारीतून जाताना मी कतीदा तरी पािहलं आहे, आिण परवा आपण फोन केला तेहा शोफरचा पा तरी होता का जायावर?’ — माधुरीने आपली बाजू मांडली. ‘तुला नाही कळायचं मला काय हणायचं असतं ते!’ –मी जरा ािसक होत हटलं. ‘आिण तुहालाही नाही कळायचं माझं हणणं. िनराळेच अथ काढता तुही माया सरळ बोलयातून! मी आणखीन खूप बोलले असते, पण आता उा गावाला जायचंय आिण
िशवाय तुहाला कधी काही सांगायचं नाही असं मी ठरवलंय!’ ितया ा नेहमीया ायावर मायाजवळ मौनािशवाय दुसरा उपाय नसतो. मला ापुढं काही न सांगून ती आता मला उपकारांया ओयाखाली दाबून टाकणार आहे जणू. मी गप बसलो आिण नेहमीमाणे मला कसं गप केलं ा िवचाराने माधुरी समाधानानं वाव लागली. मी बंाचा िवचार क लागलो– खरंच, बंाचं आयुय कसं असेल? याची बायको कशी असेल? यांया अडचणी कती असतील? काय काय असतील? आिण यांचा पंच तरी कसा चालत असेल? मोकळेपणी ती दोघं कधी फरायला जात असतील का — मघाशी पचा िवषाय िनघायावर यानं कती अडचणी सांिगतया!... ...मग लहानपणीचा वाळू बंा आठवला. याचे मनसुबे आठवले. आपया भावी आयुयाची याने केलेली आखणी आठवली. –पण हे सगळं आठवून बरं वाटलं नाही, कारण यांतले याचे सगळेच आडाखे चुकलेले होते. आिण ा उलट कोणयाही तहेचा िहशेब न करता माझे माग मा सरळसरळ होते–जणू काही आधीच कुणीतरी मायासाठी सगळं ठरवून ठेवलेलं हतं आिण मला फ याची अंमलबजावणी करायची होती! माझी पिहयापासून घरची ीमंती. फ मी लाडावलो नहतो. िशणाची आवड होती हणून िशकलो. यामुळं मालकचा वतं बंगला असणं कंवा दाराशी गाडी असणं ात मला काहीच नावीय नहतं! आथक दृा मायात आिण बंात एवढी तफावत पिहयापासूनच असली तरी आमया मैीत कधी बाध आला नाही. बंाया सरळ वृीवर मी खूष होतो आिण माया ीमंतीचा उलेख करताना तो हणायचा, ‘काणेकरांया भाषोत तू –‘खरा ीमंत’ आहेस! मनानं आिण परिथतीनंही!’ तसा नसतास तर मी तुया वायालाही उभा रािहलो नसतो.’ –आथक दृा मी आिण माधुरी एकच तोलाची, पण माधुरी भलतीच लाडात वाढलेली होती. ितया कोशाबाहेर ती पडलेली नाही. आजूबाजूया जगाकडे डोळे उघडून बघयाची ितची इछा नहती. कंबना असं बघायचं असतं ाची ितला कपनाही नहती. यामुळंच अंत:करणानं चांगली असूनही ितचे िवचार तयार झालेले नहते!– िवचारांची तयारी नीट नसली हणजे रातपणे जेवढा हेकटपणा वाढावा लागतो तेवढा ितयाजवळ होताही! यात फ कपट नहतं–याची मला जाणीव आहे! हणूनच येक वेळी मी ितला सावरायचा य करतो. िनकपट माणसं थोासाठी कपटी–ठ–वाटू नयेत या दृीने माधुरीला झाकण–नवरा ा नायाने मी जागक रािहलं पािहजे ही जाणीव मला आहे. बंाशी बोलतानासुा आपण काही वावगं बोलत आहोत, ाची ितला कपना नहती. बंाही माया मनाची ओढाताण समजू शकला हणून रागावला
नाही. ा याया जािणवेवरच मी फार खूष होतो. मग मला एकदम वाटू लागलं, आपण यायासाठी काहीतरी करावं! काय काय करता येईल बरं? चार दवस याला आपया घरी राहायला बोलवावं का?... छे! बायको मुलांना आिण पायांना सोडून तो कसचा येतो? तेहा ते शय नाही. बरं, एखाा रिववारी याला आपया गाडीतून फरायला कंवा पला यावं का?... नंतर पाठोपाठ आणखी एक गंमतीचा िवचार डोयात आला, ‘आठ–पंधरा दवस आपली गाडीच याला वापरायला दली तर?’... िवचार गमतीचा होता. बंाला आयात टाकणारा होता. पंधरा दवस गाडी न वापरयानं माझा फारसा तोटा होणार नहता. बंाचा मा खूप फायदा होणार होता. माधुरी माहेरीच जाणार होती, तेहा या कडून मला मोा माणात िवरोध झाला असता या चा – माधुरीचा– सुटलेला होता. पंधरा दवसांसाठी एखााला गाडी दली तर तो मनुय जातीत जातीत काय क शकतो हेही मला अजमावून पाहावंसं वाटत होतं. आता  होता, मानी बंा ाला कतपत तयार होईल ाचा! ा बाबतीत तो माझं काही ऐकेल क नाही? पण यावरही उपाय सापडला आिण पंधरा दवसांसाठी का होईना, हा योग आपण कन बघायचाच हे न केलं!– –काही दवस का होईना, गाडीिशवाय मी आिण गाडीमुळे बंा, आही दोघंही चाकोरीबाहेर पडणार होतो! माधुरी माहेरी गेली. ितला टेशनवर पोचवून मी शोफरला गाडी बंाया घराकडे यायला सांिगतले. मला अचानक आलेला पान बंडूची धावपळ उडाली. दोनच खोयांया याया संसारात पायांमुळे आणखीनच गद झालेली होती. सामान अतात पडलेलं होतं. गडबडीनं यानं मला बसायला पलंगावर जागा कन दली. पोरांना बाहेर िपटाळून लावलं. नंतर मायाकडे सहष पाहात तो हणाला, ‘लहानपणची ती एका ओळीची किवता हण आता!’ ‘कोणती रे?’ – मी नकळून िवचारलं. ‘–ती–देशथांवरची!’ ‘अरे, जाऊ दे रे! पसायाचं काय घेतोस एवढं मनावर? पाणे आिण पोरंबाळं असली क असं दसंल नाही तर शोभा नाही!’ –मी याची समजूत घालायचा य केला. ‘तरी ती ओळ हण! तुया तडून ऐकायला गंमत वाटते. हं! हण;– ‘अतात समत
वतु िमळुनी–’ –‘देशथ िनमयले?’ – मी ओळ पुरी केयावर बंडू मोकळेपणानं हसला. लहानपणीसारखं! ‘विहनी गेया वाटतं?’ ‘एवात टेशनवर सोडून आलो.’ ‘वा, आमचं भायच हणायचं! लगेच आठवण झाली.’ ‘आठवण झाली आिण थोडं कामही होतं.’ ‘कामाचं सावकाश पा. चहा घेणार ना?’ ‘घेईन. पण अधाच कप.’ –चहा टाकायला सांगून बंा बाहेर आला. ‘हां, बोल आता.’ ‘तसं काही िवशेष काम नाही. मी उा चाललोय कोहापूरला. माधुरीला मुाम जाऊ दलं आा. उा जाऊन ितला चकत करणार आहे.’ मी धोरणानं बोलायला सुवात केली. ‘तुमचं काय बुवा! सगळाच मामला और. दाराशी गाडी आहेच.’ बंा उारला. ‘गाडीसाठीच तुयाकडे आलोय.’ –मी पुढचा पिव घेतला. बंा ाथक दृीनं मायाकडे पा लागला तेहा मी पुढे हणालो, ‘सांगतो. काय झालंय, मी कोहापूरला गेयावर पंधरा दवस गाडी नुसती पडून राहणार आहे गॅरेजमये. शोफरला पगारही देऊन ठेवलाय आधीच. तेहा ा पंधरा दवसांत तुला गाडी लागली तर वापर एवढंच सांगायला आलो होतो.’ ‘अरे पण...’ ‘पण कसला आलाय?– पण वगैरे काही नाही आिण एवढं गडबडून जायचंही कारण नाही. ायहरचा पा देऊन ठेवतो. याला केहाही कळव. तो येत जाईल. वभावानं गरीब
आहे तो. ायहरकडून आपला इट होईल वगैरे काही मनात आणू नकोस, आिण संकोचही क नकोस. गाडी नुसती पडून राहणार आहे, पेोलची वथा ायहर पाहील आिण कुठे िपकिनकला वगैरे गेलात तर तू तेवढं मॅनेज करशीलच.’ मी बोलत होतो. बंा िवचारात पडला होता. याला काय हणावं ते कळत नहतं. मी पुन:पुहा यात काहीच वावगं नाही हे खुलासेवार सांिगतलं; पायांना ाम–बसने हंडवयात कती वेळ आिण पैसे जातील हे याया मनावर ठसवलं; आिण अशा तहेने बराच वेळ कायाकूट केयावर मी याया घरातून बाहेर पडलो तो याचा होकार िमळवूनच. दोन दवसांनी संयाकाळया सुमारास शोफर मला भेटायला आला. बंा दोन दवस कुठे कुठे हंडला, मोटारीत बसयावर याला काय वाटतं, तो शोफरशी मालकाया ऐटीने बोलतो का हे सगळं ऐकायला मी फार उसुक होतो. ‘काय बाबा दोन दवसांतली हकगत?’ ‘साहेब, दोन दवसांत यांनी गाडी वापरलीच नाही. मला एकदाही बोलावंल नाही.’ ‘असं? नवल आहे. बरं, तू गेलास तरी चालेल. मला गाडी नको. यांना गाडी वाप दे. नाहीतर न वाप दे. तू चर टाकत जा. आिण मी इथेच आहे हे सांगू नकोस.’ शोफर िनघून गेला. मला बंडूचं आय वाटत होतं. याला संकोच वाटत होता का अशा तहेची संधी आपयाला िमळाली आहे ाचाच याला िवसर पडला होता? का उगीच गाडीची सवय होईल आिण दैनंदन जीवनात ांती घडेल ाची याला भीती वाटत असेल? एक ना दोन. अशा तहेचे िवचार चालू असतानाच घंटा वाजली. कदािचत बंाच मी गावाला गेलोय क नाही ते बघायला आला असेल. परवा तो ाच वेळेला आला होता. पण दार उघडून बघतो तो दारात माधुरी उभी! ‘हे काय? तू?’ ‘कसं सराईझ केलं क नाही तुहांला?’ ‘मला सराईझ करता यावं एवासाठीच तू कोहापूरला गेली होतीस?’ ‘अहो, झालंय काय, मावशीकडे खूप पाणे आले होते. ितची मुलंही आजारी आहेत. शेवटी दोनच दवसांसाठी आले होते असं सांगून काढला पळ?’ ‘छान केलंस!’
नंतर मी खाणावळीतून डबा आणला. जेवताजेवता मी माधुरीला िवचारलं, ‘काय होतंय, मावशीया मुलांना?’ ‘काही िवचा नका! ितघंही आजारी आहेत. ती एवढीशी जागा, यात आजारपण आिण पायांची गद. ा पायांनासुा कशा अकला नसतात कळत नाही! ितथया ितथ, दाटी कन रािहलेत आपले! या घरातया बाईने आजारी मुलांकडे पाहायचं का पायांची उठ–बस करायची? छे छे! मी तर बाई पळूनच गेले असते.’ ‘तू हणतेस ते खरं आहे. वैतागयासारखीच परिथती िनमाण होते अशा वेळी! फरक एवढाच आहे क, पळायचं हटयावर तू खरोखरच पळू शकतेस आिण ते लोक पळू शकत नाहीत. पळवाटा शोधायला यांना जागाच नाही. परिथतीकडे पाठ फरवून यांचे सुटत नाहीत, तर ितला तड देऊनच यांना सोडवावे लागतात.’ ‘काही अथच नाही या जीवनात. अहो, एकाच तांयातून ती आजारी मुलं पाणी पीत होती आिण पाणे मंडळीसाठी पण तोच तांया. राी तर सगळीच एक झोपत होती. हाऊ कजटेड!’ ‘बाईसाहेब, तुही अजून काहीच पािहलेलं नाही. यापेा कठीण अवथेत लोक दवस ढकलतात.’ ‘छे, असलं िजणं जगयापेा खुशाल जीव देईन मी!’ ‘मी तुला तेच सांगतो; हे तू जे पािहलंस ते काहीच नहे, बाहेर परिथती फार वाईट आहे. ती माणसंसुा मनापासून सगया गोी करतात असं नाही. यांचा इलाजच नसतो, यांनाही उपाय हवा असतो, पण िमळत मा नसतो. नुसती मग चाचपडतच राहतात ती! याला तुही आही ‘जगणं’ हणतो. लोकांचंच उदाहरण कशाला हवं? उा तुयामागे ाप वाढू दे, पोरंबाळं होऊ देत, एवा ‘फॅिसिलटीज’ िमळूनही तू तसयाच गोी करशील. ‘इपॉिसबल!’ –माधुरी ठासून हणाली. ‘पा पा! घोडामैदान काही दूर नाही. थोडा ाप वाढू दे मग पा!’ मी हटलं. ‘तुही पण बाहेरया माणसांची कड का घेता नेहमी?’ माधुरी िचडून बोलू लागली. ‘कड घेयाचा हा  नाही. यांची परिथती कशी असते आिण तू कोणया दृिकोणातून िवचार करावास ते सांगतोय मी तुला. तू आज मनात आयावर पळवाट शोधू शकलीस; तुया घरी आबादीआबाद आहे हणून पळून येऊ शकलीस. यांनी कुठं
पळायचं? तू दोन दवसांत मुाम हलवायचं कारण मावशना समजलं नसेल असं का वाटतं तुला?’ माधुरी काही बोलली नाही. ितला या गोीवर िवचार करावासा वाटला. नेहमीया मूडमये यायला ितला बराच वेळ लागला. जरा वेळानं ितने िवचारलं, ‘उा आपण लोणावयाला जाऊ या का?’ जाऊच या. काकांना सराईझ क. रिववार आहे– कशी काय कपना? आिण ा वेळेला तुही आलं पािहजे. काका मागया वेळेलाच खूप रागावले होते मला एकटीलाच पान. याल ना?– यायचंच! आपण यांना चकत क!’ ‘मीच तुला चकत क का आता?’– मी माधुरीला िवचारलं. माधुरी ाथक नजरेनं मायाकडे पाहात रािहली. ‘मी आपली गाडी–’ ‘िवकून टाकली, असंच ना?’– माझं वाय आपया कपनेमाणे पुरं कन माधुरीनं िवचारलं, ‘मग आता परवा पािहलेलं मॉडेल घेणार ना?’ ‘नाही. बंाला वापरायला दलीय मी आपली गाडी पंधरा दवस.’ माधुरी खरोखरीच चकत झाली. काय बोलावं ते ितला कळेना. मग ितला वाटलं गप बसयासारखी ही बाब नाही. ती पटकन् हणाली, ‘हे काय नवीनच खूळ िशरलं तुमया डोयात!’ ‘हो आही करतो ते खूळच. तू दोन दवसांत कोहापूरला जाऊन आलीस लहरीखातर, याला खूळ हणायचं नाही.’ ावर ती काही बोलली नाही. मनातून ती खूप संतापलेली असावी. समजावणीया वरात मी हणालो, ‘िबचाया बंाकडे खूप पाणे आलेले आहेत. याचा मुलगाही आजारी आहे. कातावून गेलाय तो. तुया मावशीकडे तू जी परिथती पािहलीस तीच यायाकडेही आहे. हटलं, याला जरा चार दवस िनराळं वाटू दे.’ –पण माया ा सिवतर खुलाशांनही माधुरीचं समाधान झालं नाही. िमाला गाडी वापरायला देणं हे नुसतंच खूळ नहतं तर ितया मते तो एक अाय अपराध होता. राी पलंगावर पडेपयत ती मायाशी एक अार बोलली नाही. नेहमीमाणे मलाच माघार
यावी लागली. ‘उा सकाळी जाऊन मी गाडी घेऊन येईन.’ असं आासन ितनं जेहा मायाकडून िमळवलं तेहाच ती शांत झोपली– आिण मीही!– सकाळी थोडसं मनािवच मी बंडूकडे जायला िनघालो. माधुरी खूष झाली. मी बंडूकडे पोचलो. दाराशीच गाडी उभी होती. मला समाधान वाटलं. गाडी वापरयासाठी मनाची तयारी करायला बंडूला दोन दवस लागले होते तर! शोफरचं मायाकडे ल नहतं. गाडी भोवती तीनचार लहान मुलं आनंदानं नाचत होती. आज जणू यांया वैभवात काही यूनता नहती. माझी नजर वर गेली. गॅलरीत दोन–तीन बायका तयारीनं उया होया. एकया गयात थमास होता. बंा दारं–िखडया लावीत होता. सगयांया चेहयावर पला जायचं ा िवचारानं एक तहेचा कैफ चढला होता. मी मुकाानं परतलो. माधुरी नटून बसलेली होती. मी चालत आलेला पाहताच ितचा चेहरा उतरला. मी ताबडतोब ओळखलं क आता हां हां हणता घरात अबोली रंग फुलणार! ितनं काही न िवचारताही मी भराभर सांगायला सुवात केली– ‘माधुरी, माझं ऐकून घे. उगीच अबोला नको; नाहीपेा मी आा असाच बाहेर जातो. तुझा िहरमोड झालाय हे मी कबूल करतो, पण या मंडळची पला जायची एवढी तयारी झाली होती, क गाडी मागणं हेच अमानुषापणाचं दसलं असतं. आपण केवळ गमतीखातर लोणावयाला जाणार होतो. आता काहीतरी दुसरा कायम ठरवू या आपण. तुझा रिववार मी वाया घालवीत नाही. तूच िवचार कर, िनमी माणसं खाली उतरलेली, मुलं गाडीभोवती नाचताहेत, अशा वेळी मी गाडी मागणं बरं दसलं असतं का?’ ‘जाऊ ा आता मला िवचान काय उपयोग? थम दलीत तेहाच चुकलं. आता िवचार करयात काय अथ आहे?’ मीही काहीसा िचडलो. माणसाला एवढी समज नसावी हणजे काय? दुसयासाठी एवढी झीज सोसता येत नसेल तर वत:ला माणूस हणवून घेयाची लाज वाटायला हवी. रिववारी याच िबथरलेया मन:िथतीत गेला. ऐषआरामाची चटक लागलेला माणूस सनी माणसापेा भयंकर! माधुरी मायाशी मोजकंच बोलत होती. सोमवारी सकाळी ितया मैिणीचा फोन आला– हॅलो... कोण सुनीती का... हां, मी... माधुरीच! काय हालहवाल? ... बोल ... बोल िपचर? कोणतं... िहचकॉकचं? अया!... पण कुठे? मेोला?...हाऊ नाइस...छे...नाही...! गाडी ना? नाही सया... काय झाली! िवचा नकोस?... हो रपेअसना गेली असती तर एकवेळ चाललं असतं... काय झाली हणून खरोखरच नको िवचास... आही कमनिशबीच पिहयापासून... मग सांगेन सिवतर. फोनवर नको. िपचर ना... कॅसलच! काय
हणालीस... बसने? छे हॉरबल आयिडया! कपनाच सहन नाही होत... जाऊ दे. मग काय करणार? नाही निशबात?... अनलक!... अछा!’ ‘अगदी सव॔व गेयासारखं वाटतंय तुला काही दवस गाडी नाही हटयावर?– ’ मनावर ताबा ठेवायचा य करीत मी हटलं. ‘या िवषयावर मला तुमयाशी बोलायचं नाही. दुसरं काही बोलायचं असेल तर सांगा.’ माधुरी फणकायाने हणाली. ‘एवढं काही बोललंच पािहजे असा माझा आह नाही. पण एवढा अाहास देखील चांगला नाही, एवढं मला सांगायचं आहे.’ ‘तुहांला काय लागतं सांगायला! आजच बघा आता. मेोला िहचकॉकचं िपचर आहे. जावसं वाटतंय, तरी जमायचं नाही.’ ‘याचा एवढा काय बाऊ करतेस? आपण टॅसीने जाऊ.’ ‘पण वत:ची गाडी असताना?’ ‘गाडी रपेअसना गेली असती तर काय केलं असतंस?’ ‘तेहाची बाब िनराळी.’ ‘िनराळी वगैरे काही नाही. आताही तसंच समज.’ ‘तुही असेच आहात. िमाची कड घेऊन मायाशी भांडणार. तुहाला मायापेा िमाचं महव अिधक...’ बोलताबोलता माधुरी रडायला लागली. ितचा तो सगळा मूखपणा होता, आतताईपणा होता. ितची समजूत घालायची मला इछा रािहलेली नहती. पण घरात अवथतेचं व अबोयाचं वातावरण मलाच सहन होत नाही, हणून शरणागती पकन समजूत घालणं आवयक होतं. पुन: एकदा संयाकाळी गाडी आणयाचं आासन देऊन मी माधुरीला हसती बोलती केली. संयाकाळी मी सातया सुमारास बंडूकडे गेलो. याया दारापाशी गाडी होतीच. ‘अरे, तू आलास का कोहापूरन’– बंडूनं िवचारलं. ‘काल संयाकाळीच आलो. कसं काय चाललंय?’
‘मत! तुमची कृपा असयावर काय कमी आहे आहांला?’ ‘तेच बघायला आलोय मुाम. कृपा केली तरी याचा वीकार न करणारी माणसंही आहेतच क हा जगात!’ ‘हली कमी आहेत. कारण कृपा करणायांचीच संया घटली आहे ना?’ –बंा हणाला. ‘जाने दो यार!’– गाडी वापरतेस ना? मग झालं तर! आजचा काय कायम?’ –मी मुाम िवचारलं. पण बंा मायाहीपेा वताद. तो पटकन हणाला, ‘अगोदर माझा कायम िवचान घेऊन गाडी यावी का न यावी हे ठरवू नकोस. तू गाडी घेऊन जा बेलाशक.’ ‘अरे, पण माझं ऐकून तर घे! मी आलोय कालच आिण जाणार आहे उाच. एकाच दवसाचं काम होतं. आता राी काहीही कायम नाही. हटलं, तुला गाठावं आिण एखादं िपचर पाहावं.’ ‘िपचर जमायचं नाही. कारण छोकयाला घेऊन डॉटरकडे िनघालोय. एखाा पेशािलटला दाखवणार असयाचं मी तुला बोललो होतो आठवतं?’ ‘कुठले डॉटर?’ ‘िगरगावातले संझिगरी.’ ‘काय होतंय छोकयाला?’ ‘तेच कळत नाही. रोज संयाकाळचा ताप येतो. आा पण ताप आहे अंगात –’ ‘अछा, अछा, मग काही आह नाही िसनेमाचा. सम अदर टाईम.’ –मी बंांचा िनरोप घेतला. पुन: माधुरीचा िहरमोड झाला. पुन: अशांतता, अबोला, यानंतर एक–दोनदा माधुरीया सयाफुगयाची पराकाा झायावर ‘बंडूकडे जातो’ असं सांगून मी कोपयावनच परतलो आिण शेवटी एकदा माधुरीला सांगून टाकलं, ‘तू कतीही रागव कंवा सून बस. येक वेळी मी गाडीसाठी आलो नहतो हे बंाला सांगायला मला जमणार नाही. माया तडून पंधरा दवसांचा ‘िपरयड’ दला गेलाय तोपयत गाडी ा िवषयावर झालेली वादळं मला खपणार नाहीत.’
आिण दुसया दवशी कामावन घरी परततो तो दाराशी एक ‘िहलमन’ उभी! आय करीतच मी घरात िशलो. ‘बाहेर गाडी कुणाची? कोण आलंय?’ मी िवचारलं. माया आगमनाची दखल न घेता माधुरी हणाली, ‘कुणी नाही आलेलं. गाडी मीच आणली आहे. –भाानं!’ ‘आिण शोफर?’ ‘शोफरसकट!’ ‘ठीक आहे. इथपयत तुझी मजल पोचली तर!’ ‘मग तुमया थापा कती ऐकायया? माकटंग देखील करायला िमळालं नाही गेया चार दवसांत! तुहाला तुमया शदाबल कंमत आहे, मला माया पोिझशनबल आहे.’ ‘तुझी कव करावी ऐवढी थोडी आहे. फलागावर दुकानं. माकटंग–माकटग हणजे काय? एखादी लेटेट फॅशनची साडीच ना? तेवासाठी तुला गाडी हवी! परवा फोनची तीच गो! एकदम निशबाचा उार! नवीन बंगला, दाराशी गाडी, घरात फोन, हवी ती वतू हवी तेहा हाताशी, तरी तू अनलकच ना? अग ालाच जर अनलक हणायचं असेल तर तुयासारखी अनलक हायला कोणतीही बाई आनंदाने तयार होईल!’ मी अगदी िचडून हणालो. ‘मग तेही करा तुही! गाडी देताना मला िवचारलं नाहीतच, कुठलीही बाई तुमयावर अजून खूष होईल.’ मनावर मोा मुिकलीनं ताबा ठेवीत मी हणालो, ‘भााची गाडी आणयाइतका तो पोरखेळ नाही. आिण याहीपेा तू या टोकापयत जाऊ शकतेस या टोकापयत मी जाऊ शकत नाही. माझा तो दुबळेपणा असेल कदािचत, पण याची मला लाज वाटत नाही. अिभमान वाटतो. परवा तू बंाला हणालीस तेच खरं. तुया भराया खूप मोा आहेत. आकाश तोकडं आहे तुला. परीा माझी चुकली. मी तुझी श अजमावू शकलो नाही. िनजव दगड, िवटा, िसमट, जातीत जात कती वजन घेऊ शकतात हे मी झोपेत सांगू शकेन, पण तुझी श अजमावयात मी हरलो आहे.’ ‘तुहाला काळजी गाडीया भाडयाची आिण शोफरया पगाराचीच ना?’
‘तुयाशी आता काय बोलावं हेच कळत नाही मला! बोलयात काही अथही नाही हणा! जाऊ दे. मी जातो आता बंाकडे. मला माया शदाची कंमत होती आिण अजूनही आहे. पण यापेा मला बायकोची आिण संसाराची जात कंमत आहे. घरातली गाडी मी िमाला दली हा शहाणपणा होता का मूखपणा होता हे ठरवायची गरज आज नाही, पण तू लगेच भााची गाडी आणलीस. ाचा अथ एवढाच क तुला मायाशीच शयत खेळायची आहे, मायाशीच सामना लढवायचा आहे. मला हे टाळायचं आहे. घर बांधायचा वसाय आहे माझा–मोडायचा नाही. घराबलची भावना दगडिवटांया साियानं िनमाण होत नाही. यात िजहाळा हवा. ओलावा हवा! आजवर तू एकटी ीमंतीत लोळलेली नाहीस. मीही लहानपणापासूनच वैभव पाहतोय, सया उपभोगतोय! पण माया ा वसायामुळं वैभवाबरोबरच, गवंांया बरोबरीनं कामं करणाया यांया बायकाही डोयासमोर आहेत. घरं उभी राहातात ती दगडिवटांनी नाहीत, तर या माणसांया मावर ती उभी राहतात ती माणसं जोडीनं काम करतात हणून– अशी माझी ा आहे. तू ावर नाक उडवशील पण यात काही अथ नाही ाचही यंतर येईल!–’ –‘नवरा बायको कशी हवीत?’–माया वसायाया भाषेत सांगायचं हटलं तर काँटलॅबसारखी! लॅबमये आही लोखंडी सया वापरतो. सया ‘टेशन’ घेतात आिण –‘काँट’ कॉेशन घेतं. दोधांमुळं इमारत उभी राहते. तुला तुझी भूिमका पार पाडायची नसली तरी मला माझी भूिमका बजावली पािहजे. ‘टेशन आिण काँेशन’ दोही मी वीकारायला तयार आहे. मी जातो बंाकडे. तुला यायचं असलं तर तू खास ‘िहलमन’मधून ये. मी बसनं जातो. मला बसची सवय आहे. बसमधून जायचं हणजे मला ‘हॉरबल आयिडया’ वाटत नाही! – आयुयात मी थमच असा बळकट डोस माधुरीला पाजला आिण बाहेर पडलो. कपडेही बदलायची दखल न घेता माया मागोमाग माधुरीही बाहेर पडली. बंडूकडे दोघं ितघं पाणे आलेले होते. यांयात कोणया तरी िवषयावर जोरजोरात वादिववाद चालला होता. यातले काही वेचक शद कानावर आयामुळं मी आिण माधुरी बाहेरच थांबलो. खणखणीत आवाजात बंडूची बायको पायांना बंडूया तारी सांगत होती– ‘बरं का काका, शंभूदेव आहेत अगदी हे! मला ांचे िवि िवचार कळतच नाहीत. िमानं एवढी गाडी वापरायला दली तर ांचा अाहास क मी ती वापरणारच नाही! हणे काय तर लोकांया चांगुलपणाचा लगेच फायदा काय यायचा’? — घरात पाणे आलेले, तेही मुंबई बघायला! गाडी पान मला देव धावूनच आयासारखा वाटला. पण ांचे औरच िवचार– तो िबचारा ायहर, लाख माणूस! सकाळी सहा वाजयापासून राीचे नऊ वाजेपयत गाडी घेऊन दारशी उभा असतो. आाही तुहांला गाडी दसेल दाराशी. पण ांनी गाडीकडे पािहलं नाही! मेली सहा वषानी प काढली, तीही
लळतलबत लोकलने! परवा मुकुंदाला डॉटरकडे नेलं तेही बसने, का ामने– पोराया अंगात ताप असताना! िवचारलं तर हणाले काय, ‘इट इज ए मॅटर ऑफ ििसपल! कसलं मेलं ििसपल!’ ‘एझॅटली!’ बंडू मयेच हणाला, ‘हा याचा याचा दृिकोण आहे. वैयिक. माया काही िनित मयादा आहेत! – मी लहान माणूस आहे. माझी धाव मयादत आहे. पण काही गोी आयुयात करायया नाहीत हे मी ठाम ठरवलं आहे.’ ‘तुही दोघंही माझं ऐका आता’ – हा बतेक या कुणा ‘काकाचा’ आवाज असावा,– ‘काय झालं ावर िवचार नको आता! सया  आहे वेणू आयाचा. डॉटरांनी कॅसर हणून सांिगतलं आहे. रातोरात ितला पुयान हलवलं पािहजे. सगळे टॅसी ायहर मैलाला पया मागतात. मला वत:ला असं वाटतं क, ा एवाच कामासाठी बंडोपंत तुही िमाची गाडी वापरावीत. ही चैन नाही तर आवयक बाब आहे. एका या जीवन– मरणाचा  आहे.’ ‘जीवन–मरणाचा  आहे हणूनच हणतो काका, आता िमाची गाडी नसती तर तुही वेणू आयाला म दलं असतं का? नसतं दलंत ना? तेहा तसंच समजा क गाडी वगैरे काही नाही आपयाजवळ! मायाजवळ मी जमवलेले शंभर पये आहेत ते या आिण दुसरी काही वथा करा! िमाया मोटारीबल मी जे मत दले ते कायम!’ िवनवणीया वरात बंडूची बायको हणाली, ‘अहो पण...’ केहा तरी आमया आगमनाची कपना ायला हवीच होती. दाराची कडी वाजवयासाठी मी हात पुढे केला, तो माधुरीने पकडून तसाच मागे घेतला; आिण पाठ फरवून ती िजना उत लागली. मीही ितयामागून खाली आलो! रयावर येताच ती पटकन् हणाली, ‘लौकर चला. ती पाहा आपली बस आली. चुकेल नाही तर!’ आही धावू लागलो, गाडीमये शोफर जांभया देत बसला होता!!!
दुती
आज खूप दवसांनी दुपारचं झोपायला िमळालं होतं. अथात सौ. घरात नहती हणूनच! नाहीतर एरवी काय होतं, –मी जरा लवंडणार एवात ती आडवी होते आिण मायाआधी घोरायलाही लागते. राभर हणे ितचा डोयाला डोळा लागलेला नसतो! साहिजकच िचरंिजवांना सांभळयाची कामिगरी मायाकडे येते. हणून आज सुभातीच सौ.नं जेहा माहेरी जायाची घोषणा केली तेहा मी हणालो, ‘बेशक जा!’ ‘कागद घेऊन काहीतरी खरडत बसायचं असेल.’ – सौ.नं अंदाज  केला. थळ न सापडलेया पिहया आठ कथांची आठवण होऊन िवहल होत मी हणालो, ‘िलखाण बंद सया! मतपैक झोप काढणार आहे!’ खरोखरच मत झोप िमळाली होती. झोपेनंतर येणारी एक तहेची तृीची सुती अनुभवीत मी कॉटवर पडलो होतो. इतयात रयावन आरोळी आली– ‘घरातया सव गोी दुत करणार. पंखा, घाळ, टो–सगया गोी दुत करणार!’ गॅलरीत धांगडधंगा करणाया पोरांपैक एकाला जवळ बोलावून याला मी या फेरीवायाला हाक मारायला सांिगतलं. दोनतीन िमिनटांया आतच एक  दारात येऊन उभी रािहली. टापटपीचा पोशाख, पायात पॉिलशया चपला, तरतरीत चेहरा, भरपूर उंची, आिण िशवाय हाताला घाळ! ‘कोण हवंय तुहांला?’ मी िवचारलं. ‘आपणच हाक मारलीत ना?’ यानं साय िवचारलं. ‘हणजे... हणजे काहीतरी घोटाळा दसतोय! या दुती करणाया माणसाला हाक मार हणून सांिगतल होतं! सॉरी हं!’ ‘मीच तो! घोटाळा नाही कसलाच!’ एवढं बोलून तो गृहथ शांतपणे गॅलरीत गेला, आिण बाहेरच ठेवलेली सूटकेस घेऊन परत आला. ती सुटकेसच कमान तीस–पतीस पयांची असावी. मी ‘बसा’ हणयाची वाट न बघताच खुचवर बसता बसता तो हणाला — ‘पुकळांची होते अशी फसगत! चालायचंच! बरं तुमचं काय काम आहे सांगा. काय िबघडलयं? काय मोडलंय?’
केवळ वेळ घालिवयाकरता मी ा गृहथाला हाक मारलेली. आा ाला काय दाखवायचं?... पटकन् टेबलावरचं टाईमपीस यायापुढं करीत मी हणालो, ‘ा घाळाला काय झालंय बघा!’ या गृहथानं आपली सूटकेस उघडली. आत अयावत् यंसामी, चकचकत हयारं, लहानमोठी मीटस– अशा बयाच वतू होया. यािशवाय पेटीतच एका बाजूला एक बंद कपा होता. माझं हे सूम िनरीण चालू असतानाच यानं घाळाची मागची बाजू उघडली. घाळ आडवे–उभे धरीत, याचा गजर वाजवून पाहात, याने काटे वगैरे हलवले, आिण ते परत बंद करीत तो हणाला – ‘ाला काहीही झालेलं नाही. िशवाय गेया काही दवसांपूवच याला ऑइलंग केलंय मला वाटतं.’ जायावन झटकन उठलो मी! पुढं होऊन याचा हात हातात घेत मी हणालो, – सॉरी हं! मी तुमची फ परीा घेतली. तसं माझं काही काम नहतं! बसा! जरा गपा तर मा या! मी मतपैक चहा बनवतो.’ या गृहथाचा याला फारसा िवरोध दसला नाही, कंवा मी केलेया फसवणुकबल तो रागावलाही नाही. मी धीर चेपून िवचारलं, — ‘आपलं नाव?’ ‘सकुमार टकेकर.’ ‘वसाय?’ ‘हाच सीलंग फॅनपासून टोपयत सगया गोी दुत करायचं. तुमचं अजून काही खरोखरच दुत करायचं असलं तर सांगा!’ मी खुचवर बसत हणालो, ‘मी एक नवोदत लेखक आहे. मी काही गोी िलिहया आहेत. पण सगया कुठं ना कुठं िबघडया आहेत. काय िबघडलंय ते मा कळत नाही! पाहा, तुही सगया गोी दुत करता, ाही गोी तुहांला दुत करता आया तर सांगा!’ सकुमार मोांदा हसला आिण मायाकडे पाहात िबलकूल न कचरता हणाला, ‘जर दाखवा! मी याही गोी दुत करतो. पलीकडया आळीतया माडगावकरांया दोन किवता आाच दुत कन आलो.’ मी मोा उसाहानं टेबलाया खणातून सातआठ कथा काढून याया हातात ठेवीत
हटलं, ‘पाहा, ांना काय काय करायला हवंय् ते.’ चहाचे कप घेऊन मी पुहा बाहेरया खोलीत परत येईतो याया सगया कथा वाचून झाया होया. ‘एवात वाचून झाया सगया?’ ‘हो.’ ‘एवात?’ ‘नजर बसली आहे आता सगळी गो वाचावी लागत नाही. तीत काय काय नाही, काय आहे, काय कमी आहे, हे ताबडतोब लात येतं आता!’ ‘बरं मग सांगा आता, काय–काय कमी आहे येक कथेत... आधी या दुत होयाइतपत तरी आहेत का?’ ‘दुत होतील, पण कती टकतील ते मा सांगता यायचं नाही.’ ‘बरं आधी चहा तर या. गोीचं मग पा.’ आमचं चहापान आटोपलं. ‘हं! आता बोला!’ ‘तसं सांगणं कठीण आहे. दुती केयावरही कथा चालते क नाही हे पाहावं लागेल.’ ‘हणजे?’ ‘आता फॉर एझॅपल हीच कथा पाहा, िहला बेअरंग नाही. कथेला बेअरंग नसलं तर ती ‘बोअरंग’ होते.’ ‘ते मला काही कळत नाही. काय–काय टाकावं लागेल तेवढं तुही पाहा.’ ‘ठीक आहे. हा कथेत बेअरंग टाकायला हवंय.’ ‘टाका.’ ‘इंिडयन हवं क इंिलश?’
‘हणजे? यातही अशी भानगड आहे का?’ ‘तर काय! इंिडयन बेअरंग फार टकायचं नाही. इंिलशच वापरा. बतेक लेखकांची मागणी इंिलश बेअरंगचीच असते. इंिडयन बेअरंगमये काही दम नाही.’ ‘पण काय होईल वापन पािहलं तर?’ ‘बतेक कुणी नाही रक घेत. तुही सािहियक नहेतच. असं काही दवसांनी लोक हणतील. हली गडकयांबल नाही का सभा घेऊन ठरवत, क ते सािहियकच नहते हणून. तसं होईल. यापेा तुहांला असं बेअरंग टाकून देतो क पाहा!, — ओरजनल पाट वाटेल.’ बोलता बोलता सकुमारानं बॅगेचा एवढा वेळ बंद असलेला कपा उघडला. जादुगाराया पोतडीमाणे या कयात असंय िचिविच वतू भरलेया होया. कुतूहलानं बॅगेत डोकावत मी हणालो — ‘अजब दुिनया दसतेय तुमया बॅगेत!’ मायाकडे फारसं ल न देता सकुमारानं एकामागोमाग एक अशा बाटया काढायला सुवात केली. मायासमोर एक गुलाबी रंगाची बाटली धरीत तो हणाला, – ‘फडके साहेबांना ही बाटली नेहमी लागते.’ यायाच शेजारची मातीया रंगाची बाटली उचलीत मी हणालो, ‘आिण ही कुणाची?’ ‘िमरासदार–पाटील ांना लागते ती. ामीण!’ ‘णयकथा–कामकथाकारांची बाटली कशी आहे दाखवता का?’ ‘हो! मी ठेवत नहतो इतके दवस. पण आता सुवात केलीय ठेवायला नुकतीच. अहो िबिझनेस आहे ना?’ ‘मग पा ा क!’ ‘डे लाइटला दाखवता येणार नाही. फोटोाफला वापरतात ना तसलंच सोयूशन आहे.’ ‘अरेया! आिण ही बाटली तर रकामीच दसतेय!’ दुसया एका बाटलीकडे बोट दाखवीत मी हणालो. ‘ती भरलेली आहे. पण तशी दसणार नाही ती. ितयातलं  दसयासाठी तुहांला
वरया पातळीवर यावं लागेल. तुमची पातळी जरा खालची आहे. ही बाटली आहे नवकथाकारांची. िहयातला आशय सहजी उमगणार नाही. तापय, ही बाटली रकामी दसते, पण खरोखरच ती भरलेली आहे.’ ‘असेल बुवा! तसंही असेल!’ मी खांदे उडवीत हणालो. ‘हां! तर या तुमया कथेला इंिलश बेअरंग टाकायचं हणता!... आता कुठं सापडत नाही. — िवसरलो बतेक बरोबर यायला! पण आहे मायाकडे. घरी आहे एक पॅकेट. परवाच आणलंय्.’ सकुमार हणाला. ‘बरं, या एका कथेचं रा दे. बाकयांचं काय?’ ‘सांगतो.’ बाकया कथा हातात घेऊन एकेक बाजूला ठेवती तो सांगू लागला,– ‘ा कथेची का ंद करायला हवी. ा ितसया कथेत आवतच नाही. ही चौथी वतुळातच फरत राहते. ा पाचा कथेत आकृितबंध जमलेला नाही. ही सहावी सपक आहे. सातवीला टोकच नाही...’ ...एकेका शेयाबरोबर माझी एकेक कथा हातावेगळी होत होती. ‘का , आवत, वतुळ, आकृितबंध, टोक’ हे शद मायाभोवती फेर धरीत रािहले. मला गरागरायला लागलं. मी कसाबसा हणालो, ‘रा दे सारं! एकूण ा कथा दुतीया पलीकडे आहेत. हणजे एका दृीनं या सव कथांनी का, िया, पातळी, आवत–सगळं एकदमच ओलांडलं आहे हणायचं!’ ‘छे! तुही फार नहस होताय. ा सव गोी दुत होतील. जोपयत सािहयाला उपयोगी पडणाया वतूंचं इपोट बंद होत नाही, तोपयत कुठयाही कथेला मरण नाही. सगया गोी दुत करतो. बोला! पिहयाच कथेचं बोला, तीत बेअरंग हवंय! टाकू ना फॉरन? फार खच नाही यायचा. बेअरंगचे पाच पये आिण ते फ बसवयाचे पाच पये. चालेल ना?’ ‘एका गोीया दुतीचे दहा पये? पुकळदा आहांला मोबदला तर सोडाच, पण गो छापून आलेला अंकही वत:च िवकत यावा लागतो.’ ‘परवा या जोयांया तीन कथा रपेअर केया. पंचेचाळीस पये बैठकला िमळाले.’ ‘इतरांची गो िनराळी.’ ‘काँिपटशनला पािहलं बीस लागलं पण!’
‘तसं िचत् घडतं. आही आपले नवोदत. मघाशी सांिगतलं ना, आमया कथेचा अंक आही िवकत घेतो. िथतयशांना एकेका कथेचे पास पये देणं काहीच जड जात नाही.’ ‘बरं! रा दे. तुही नवोदत ना? मी तुहांला एक कथा अशीच रपेअर कन देतो. तुही मला याचं काहीच देऊ नका. हो! नवोदतांना ोसाहन दलं पािहजे. पािहजे तर आणा. – सगयाच गोी ा मायाकडे. काही फारसं काम करावं लागणार नाही मला.’ ‘नको, मायासाठी तुहांला कशाला फुकट ास?’ ‘ास कसला आलाय यात? पाहा तर खरं, नुसतं बेअरंग टाकयावर कथा कशी होते ते! पुढया मिहयात कथा िससुा झालेली पाहाल तुही!’ सकुमार िनून सांगत होता. मला एककडे असं फुकट काम कन घेयाचा संकोच वाटत होता, तर एककडे गोीया खाली ‘लेखक’ हणून माझं नाव केहा वाचीन असंही झालं होतं. ‘िवचार कसला करताय?’ सकुमारनं िवचारलं. ‘या गोीवर तुहांला कमीत कमी काम करावं लागेल अशी एक गो ावी हणतोय.’ ‘ािशवाय आणखी काही िलिहलंयत का?’ ‘आहे. आणखी एकच कथा आहे. माझी मलाच ती फार आवडते. तशी मामुली दुती ितयातही हवी आहे. पण ितयातही नेमका काय बदल करायला हवाय हे मला कळत नाही.’ ‘ा. मायाकडे ा. मी बघतो सगळं.’ ॉवरमधून मी सकुमाराला कथा काढून दली. वत:या नावाचं काड काढून देता देता तो उठला. जायला िनघाला. ‘बराय! येतो. माझा पा मी दलाच आहे. प पाठवा. पुढया मिहयात ही तुमची कथा जर िस होईल बघा! मी तुहांला अंक पाठवीनच.’ ‘अछा!’ ‘अछा!’ सकुमार िनघून गेला. उरलेया कथा गोळा करीत मी िथतयश झायाची वे पा लागलो. माया घरी लवकरच संपादकांची पे येऊ लागणार. दवाळी–अंकांया जािहरातीतून माझं नाव जाड टाईपात अभागी चमकणार! लेखनापायी मला णाची
उसंत िमळणार नाही. मग माया मुलाखती छापून येणार. लेखनामागील हेतू काय, ावर िचत एखादं ायान. खरोखरच मिहनाभरानं एक तडाखेबंद खपाची जािहरात करणारं मािसक माया दारात येऊन पडलं. अधीरतेनं मी ते उचलून वरचं वेनं फाडलं. डोयात ाण आणून अनुमिणका वाचली. पाहतो तो तीत माझं नाव नहतं! सगळा अंक खालपासून वरपयत पािहला. यातही माझं नाव दसलं नाही. मी रागारागानं अंक दूर कोपयात िभरकावून दला आिण सहजच माझं ितकडे ल गेलं. पाहतो तो या कोपयात एक प पडलं होतं! अंकाया गडबडीत माझं ितकडं लच गेलं नहतं. प सकुमारचं होतं. िय नवोदत, — बाक नवोदत कसले हणा! लवकरच तुही िथतयश होणार! सोबत अंक पाठवला आहे. यात तुमची दुती केलेली कथा िस झालेली आहे. वैयिक अनुभूतीतून कथेचा जम होत असयाने दुतीसारखे संकार ही बाब वतुत: संभवत नाही पण काय करणार? आजकाल लेखनाचा उगम अनुभूतीपेा धंदा हणूनच जात होतो. याला ावहारक वपच जात येत आहे. मग ािलटीचा िवचार कोण करतो? अथात असं आहे हणूनच आमचा धंदा चाललाय हे िवसरता येत नाही! असो. तुमची कथा वाचली. मला फार आवडली. ितयावर मला फार क यावे लागले नाहीत. कथा उम होती, पण ितयात काय बदल करावा हे तुहाला न कळयानं तुही ती दुतीला मायाकडे दलीत. कथा चांगलीच होती. मी फ नावापुरताच बदल केला आहे. तेहा कथेया खाली लेखक हणून माझंच नाव छापलं आहे. बाक कथा तुमचीच आहे. — फ नावापुरताच बदल! बाकया कथा केहा पाठवताय? कळावे. तुमचा सकुमार टकेकर
सापळा
घडलं ते िनिमषाधात! मलाही समजलं नाही. िवशाखालाही समजलं नाही. सैलशा आंबाावर बांधलेली वेणी सारखी करयासाठी िवशाखा आरशासमोर उभी होती. मलाही केसावन कंगवा फरवायचा होता. वातिवक िवशाखाचे आरशासमोरचे काम झायावरही मला केस सारखे करता आले असते. पण तेवात मेघमाला आतूनच ‘लवकर आटपा हं!’ हणून ओरडली. मी झटकन् कंगवा घेऊन िवशाखाया मागे आरशासमोर उभा रािहलो. िवशाखापेा मी चांगलाच उंच होतो. यामुळे ती समोर उभी असूनही ितचा मला अडथळा होत नहता. णमा ितने कलती मान कन माया आरशातया ितबंबाकडे पािहलं आिण काय होतंय ते समजायया आतच ती भंगरीसारखी गरकन् फरली. माझे हात वर असतानाच ितने मला कडकडून िमठी मारली. आपोआपच माझे हात ितया पाठीवर पडले. िवशाखाचं चुंबन घेयाया यात असतानाच मेघमालेने दार उघडलं, माझं तड आरशाकडे असयामुळे मला ते आधी दसलं. मी िवशाखाला दूर लोटलं — िवशाखा आरशापासून दूर झाली. ितची वेणी पुन: ओघळली. मी पुन: िनवकार राहयाचा य करीत भांग पाडू लागलो. पण या हाताला सुटलेले कापरे ‘मेघमालेया’ तीण नजरेतून सुटलं नाही! मेघमालेया नजरेला नजर देयाचं सामय मायाजवळ नहतं. ितया चेहयावरचे भाव वाचयाचीही ताकद मायाजवळ नहती. ते वाचयाची जर पडणारही नहती हणा. कारण लवकरच आमया ा दोन खोयांया िबहाडात काहीही घडयाची शयता होती. िवशाखाची हकालपी, मायाशी कडाडून भांडण, मेघमालेने एकटीने रडत बसणं कंवा फरणं, वगैरे सगळं रिहत होऊन मेघमालेची माहेरी जायाची तयारी होणं — एवा संभा ितयांपैक कोणतीही ितया होणार होती. मी याची वाट पा लागलो. फरायला जायाचे कपडे पुरे करावेत का नाही ाचा िवचार क लागलो. तेवात मेघमाला हणाली, ‘िवशाखा, वेणी पुन: सरकली तुझी. एकदा सारखी कर. मग िनघूच आपण.’ एवढा सीधासाधा आवाज आिण नेहमीचा सूर ऐकून मी चमकलो! िवशाखाही चपापली असावी. मी गांगन गेलो. िवशाखा शांतपणे पुन: आरशासमोर आली आिण हणाली, ‘बाजूला सरका तुमचं झालं असलं तर!’ — मी बाजूला सरकलो, पण याच वेळी िवचार आला, क मेघमाला पटकन् हणेल, ‘बाजूला हायची आता काय गरज आहे?’ — मी भीतभीत मेघमालेकडे पािहले. माया काया शूमये नवीन नायलॉनचे सॉस खोचून ठेवीत ती हणाली,
‘आज हे नवीन सॉस वापरायचे बरं का!’ मला कोणयाच गोीचा अथबोध होत नहता मघाया िवशाखाया वागयाची संगती लावता येत नहती. आता मेघमालेया मनात न काय चाललं आहे याचा पा लावता येत नहता. िवशाखा मेघमालेची मैीण! खरं बोलायचं झायास िवशाखा मेघमालेपेा अिधक सुंदर होती! वागणं, बोलणं, चालणं, हसणं, ांचा मला पिहया भेटीतच मोह पडला होता. आिण खोटं तरी कशाला बोलू? असं जर कधी घडलं तर ते मला मनापासून हवंच होतं. मेघमालेनं मला सवपरनी सुखी केलं होतं. या दृीने आमया संसारात आली एक ी हणून मेघमालेत उणीव शोधून सापडली नसती. तरीसुा िवशाखामये जी जबरदत मोिहनी होती—आकषण होतं याने मी वेडावून जात होतो, पण याचबरोबर एक गो िनववाद होती क, अशा तहेची सु वासना होत असूनही मायाकडून या बाबतीत पुढाकार घेतला गेला नसता. िवशाखाया मायासंबंधीया भावनाही मला माहीत नहया. आमचा परचय येणंजाणं वाढत होतं. गपागोत तासचे तास लोटत होते. कधीकधी बोलताना एखादी िविश चमकही िवशाखाया डोयांत चमकून जात होती. पण मलाच वाटायचं क, आपया मनात या काही िविश भावना आहेत, या भावनेमुळे आपयाला ती चमक िनराया अथाची आहे असं वाटतं! पण आाया ितया या कृतीने — ती डोयातली िविश चमक समजावून सांिगतली होती. ते आहानच होते. मी ते समजू शकलो नहतो हणा कंवा याचा अथ समजावून यामाणे कृती करयाची धमक मायात नहती हणा, काहीही हणा, कृती घडून गेली होती. दोघंही घसरलो आता वेळ चमकारक आली होती. िवशाखाने केलेया कृतीचा अथ लावयापेा मेघमाला काय करणार आहे हेच पाहणं आवयक होतं! नेहमीमाणे आमची तयारी झाली. मेघमालेनं कपाटातलं सट काढून ते माया कपांना लावलं. तेवाच आपलेपणानं िवशाखालाही लावलं. काहीच न िबनसयामाणे मेघमाला वावरत होती, आिण आहा दोघांना िनदान मला तरी कुठया मन:िथतीत वावरावं हे कळत नहते. अपराधी चेहरा कनही उपयोग नहता आिण काहीच घडलं नाही हे दाखवयाचा यही मेघमालेसमोर थ होता. याच अवघडलेया अवथेत फरणं संपलं. दुसया दवसासाठी भाजी खरेदी झाली. रवा– साखया, काापेांचं डझन असया वतूंचीही िपशवीत भर पडली. एकमेकांचा िनरोप घेताना नेहमी घेतो यामाणे आईमही घेऊन झालं. एखाा उंदराला पायाया पंपात बुचकळून बाहेर काढावा, अंगावरचं पाणी सुकलं क, पुन: याला पंपात बुचकळावा तशी माझी अवथा होत होती. अंग ओले असताना मधूनच जो एक चमकारक काटा सवागावर फुलतो तसा काटाही
माया अंगावर फुलत नहता. आिण तसा मी तेवढा कोरडाही रािहलो नहतो. शंक आयासारखी वाटणं आिण अिजबात न येणं अशाच परिथतीत ते सगळं फरणं – आईमसकट पार पडलं. घरी परतयावर काही तरी घडावं ही अपेा होती. चार चार मिहने आलोचन जागरणं कन अयास केलेया िवायाला असं एकदा वाटयाचा काळ येतो क, पेपर सोपा असो, अवघड असो, यश येवो न येवो, पण एकदा परीोचा दवस उजाडू दे. माझं तेच झालं. भांडण तर भांडण, अबोला तर अबोला आिण ामायाचना तर ामायाचना, काहीही घडू दे पण घडू दे! आिण ाया अगदी उलट मेघमाला वागत होती. जणूं काही मी ितलाच बापाशात घेतली होती. ितचंच चुंबन घेतलं होतं, कंवा ती माझी मैीण होती आिण िवशाखाच माझी बायको होती. जेवणं याच मन:िथतीत आटपली. मेघमालेने नेहमीमाणे शेजारी शेजारी िबछाने घातले, पायाचा तांया भन ठेवला. आिण झोपयापूव सुपारीही कातन हातावर ठेवली. आिण नेहमीमाणे दवा बंद कन ती माया गयात हात टाकून झोपूनही गेली. आिण अशाच मन:िथतीत एक दवस गेला. दोन गेले. तीन गेले. दहा गेले. माया मनावरचं दडपण, चोरटेपणा वाढत होता. यावर इलाज सापडत नहता, मेघमाला रागवत नहती. िचडत नहती. चांगलं वाईट–काहीतरी घडायल हवं होतं. घडत नहतं. मायाकडून अपराध घडला होता. मला िशा हवी होती. ामा आिण यातया यात बायकोकडून तर नकोच होती. मेघमालेया मनाचा ती दाखवत असलेला हा मोठेपणा मला सहन होत नहता. इतर बाबतीतही ितया मनाया मोठेपणाचं मला यंतर आलं असतं तर मला ितया ा मौनाचं काही वाटलं नसतं, पण तशी ती अगदी सामाय ी होती. हणूनच ती दाखवत असलेलं हे असामायव खरं आहे क खोटं आहे हे मला जाणून यायचं होतं. ितला ते समजून ायचं नहतं. मला ितयाकडून उदार मनानं िमळणारी माफ नको होती, अशा माया मनाया चमकारक अवथेत मेघमाला मला कुठेतरी फार उंच पायरीवर आहे असं वाटायला लागलं होतं. या पायरीपासून मी खूप पायया खाली आलो आहे असं सारखं बोचत होतं. ितचे उपेोचे ंकार मी सहन केले असते. िखजवणारी नजर पचवली असती. अपमान िजरवला असता. अबोला मानला असता, पण ातलं ती काहीच करीत नहती. मग मा एका िविच िजीला मी पेटलो. ितया मायामये या काही पायया रकाया पडया होया या मला नाहीशा कराात असं वाटू लागलं. मी वर पोहोचू शकत नहतो. ितलाच आता खाली आणायला हवं होतं. ितयाकडून काहीतरी घडवायला हवं होतं. मग मी ितला उदार मनाने ामा करणार होतो! ाच मन:िथतीत एकदा ऑफसला जाताना पोतनीस भेटला. पोतनीस नावामाणे रंगबाज होता. बापाने केवळ उधळयासाठी संपी ठेवली होती. आिण रंया यामाणे
वागावयास कसूर करीत नहता. याया जीवनातया रोमहषक हककती याने मला खूप वेळा चहा आिण केकने भरलेया बयांसकट सुनावया आहेत. याया गपांतून बतेक वेळेला कती मुलबरोबर हंडलो आिण कती मुलबरोबर कोणया पायरीपयत मजा मारया हाच िवषाय असे. माझं ल होईपयत रंगाया ा गपांत मला चांगलाच रस होता. ल झायावर मा मी याला हेतुपुरसर चार हात लांब ठेवला होता. मेघमालेवर तो आपलं वजन पाडयािशवाय राहणार नाही याबल मला खाी होती. मायापेा तो दसयात उजवा होता. याया बोलयात समोरया ला जंकून घेयाची अमाप श होती. आजही मी यायाकडे दुल केलं असतं. पण परिथती बदलली होती. मेघमालेला खाली आणयासाइी मला उपाय हवा होता. माग कुठला पकरायचा ाबल कुठलंच बंधन पाळायचं नाही, असं मी ठरवलं होतं. ‘रंया!’ मी मोांदा हाक मारली. रंगा थबकला. ‘यां सरकार, बहोत दन के बाद याद ई!’ ‘याद तो होती ही है. लेकन वतने लाचार कया है!’ ‘ए, बंडल मत मारो रे. परवाच दसलास कुटुंबासकट. पण बघून न बिघतयासारखं केलंस, तेहा समजलो क, लातला होमाचा धूर अजून डोयावर रगाळतोय ते!’ –रंगा हला चढवायला लागला. ‘अरे, खरोखर तसं नाही. ऑनेटली सांगतो. ते जाऊ दे. तू आपण होऊन आला असतास तर काही िबघडलं असतं?’ ‘तुझं ल झालं नसतं तर आलो असतो आपणन. हो बुवा, आपयाला कुणावरही जबरदती करायला आवडत नाही. एवढा षोक केला पण तव अबािधत ठेवलं. खुषीचा सौदा असेल तरच तो पकारायचा फसवाफसवी केली नाही आजवर. मौजेकरता मौज अशी सरळ सरळ आगाऊ कपना ायची आिण मग डाव रंगवायचा. तू लेका ल झायापासून मला टाळतो आहेस. हे काय मी पहचानले नाही?’ ‘अरे खरंच तसं नाही.’ ‘कबूल करयाचा ामािणकपणा तर दाखवशील क नाही! तुयाही बायकोवर मी इेशन मारीन ही तुला भीती.’ रंयाने माझी ‘िवकेट’ घेतली. ‘तसं तर मुळीच नाही. केहाही ये. पण तसं नकोच. नच क या. येया शिनवारी येतोस? येच!’
‘अछा! ठरलं. शिनवारी साडेतीन वाजता मी येतो. चहा, पोहे तयार ठेव!’ ‘जर! जर!’ माझी पावलं पडू लागली सावधानतेने – जागकतेने. रंयाया येयाने नांदी होणार होती. भरतवाय –पण जाऊ दे. रंयाया कतृवािवषायी माया मनात संदेह नहता. शिनवारी पाच वाजता मी थकलेला चेहरा कन घरी गेलो. माझा चेहरा पान मेघमाला जवळ आली. ितने आथेने िवचारपूस करताच ऑफसात वाढलेया कामाचा तपशील मी ितयापुढे वाचला. अया तासाने चहा–पोांची बशी हातात देता देता ती हणाली, ‘तुमया लात राहात नाही आिण तुही कुणाकुणाला आमंण कन ठेवता. तुमचा तो रंगा आला होता ना!’ ‘खरंच क! साफ िवसरलो बघ! काय हणतोय?’ ‘काही नाही. िचकार गपा मारया याने पिहयाच ओळखीत. मला अशी मोकळी माणसं फार आवडतात. कलंदर ाणी दसतोय. खूप फरलेलाही दसतोय.’ ‘ते काही िवचा नकोस. अगदी राजा माणूस आहे बघ!’ ितयाचएवढा उसाही वर ठेवत मी हणालो. ‘कोणया एका िवषायाची मािहती नाही असं नाहीच.’ मेघमाला पुढे हणाली. —माझी पिहली पावलं आिण रंगाचीही पिहली पावलं अचूक पडत होती. इतके दवस मुली कशा भाळतात ाचं वणन मी याया तडून ऐकलं होतं. आज एका मुलीकडून याचे पिवो मला समजणार होते. पिहया दोन तीन भेटीत ितपाला केवळ वृवावर गार करायचं हे रंगाचं पिहलं तव. या तवाची अमंलबजावणी हायला लागली. ितया मला अगदी जवळून पाहायला िमळणार होती. रंगाबलचं बोलणं बराच वेळ मी मेघमालेकडून ऐकून घेतयावर शेवटी िवचारलं, ‘पुन: केहा येतो हणालाय?’ ‘येया गुवारी साडेसहा वाजता येणार आहेत. ा बाजूला कुठेतरी यांचा ोॅम आहे हणे. यूट फारच चांगली वाजवतात हणे!’ गुवारी राी मी नऊ वाजता घरी आलो. मेघमाला जरा घुशात होती. टेबलावर लॉवरपॉटमये भला मोठा फुलांचा गुछ विथत लावलेला होता. रंगाचं आगमन झालं होतं ाची ती िनशाणी होती. पँटया िखशातून माल काढताना मी िसनेमाची
ितकटं मुाम खाली पाडली. मेघमालेला चांगलं िनिम िमळालं. ‘खुशाल िसनेमाला गेला होतात ना? कमाल झाली. आज तुमचा नुसता िमच रागावला असं नाही तर मीही रागावले आहे!’ ‘तुहा दोघांचा राग मी समजू शकतो. िसनेमाला मी खुशाल गेलेलो नाही. ऑफसातया नाडकणने आज पाट दली–एंगेजमट झायाबल. सांग मग मला नाही कसं हणता आलं असतं ते! आिण खरं सांगू का, तुहा दोघांया गपा ऐकयात–यांत या भाग घेयापेाही –नंतर तू तुया भाषेत जे काही सांगतेस ना ते इतकं सुसंगत आिण सूब सांगतेस क पुकळदा मोह होतो तुझं एकटीचंच ऐकयाचा. बोला राणी सरकार, काय हणत होता रंया?’ ‘तुही याला रंया–रंया करता खरं, पण बाहेर यांना केवढा मान आहे हे माहीत आहे तुहांला?’ ‘बाईसाहेब, तो पिहला आमचा िम आहे. तुमचा नाही समजलात! यायाबरोबर नुसते दवस नाहीत तर राी जागवयात –राी! आहात कुठे!’ ‘भायवान आहात असा िम िमळायाबल! काय यांया ओळखी तरी ठकठकाणी. समोरचा फुलवाला न सांगता – एक पै न घेता रोज हे एवढाले गुछ टेबलावर आणून ठेवतोच. आज यांनी तुहाला ायला आणला होता. पण तुमचा पा नहता. आता मा यांनी बजावलं आहे, पुढया वेळेला येईन तेहा बाहेन डोकावून पाहीन. तुही दसलात तरच घरात येणार हणालेत.’ माझे आडाखे आिण रंगाचे फासे अचूक पडत होते. पुकळदा मनात येत होतं. आपण फार मोठा डाव खेळत आहोत. अकारण िजीला पेटलो आहोत. वत:या बायकोवरच काय जय िमळवायचा–? ितला खाली खेचून आपण काय िमळवणार आहोत? ा डावात आपणच पुन: हरलो तर? खरोखरच रंगा जंकला तर? पण रंगा जंकला तर आपयाला हवंच आहे. तो जंकणार ा खाीनेच आपण याला जवळ केलं आहे. जाऊ दे. जे झालं ते झालं. आता माघार घेयात अथ नाही. रंगा जंकायला हवा. मेघमाला हरली पािहजे. चळली पािहजे. थोाफार माणात घसरली पािहजे. माया पायरीवर यायला पािहजे. मग मी ितला ामा करणार आहे. िवशाखाया बाबतीत ती सया जशी मायाशी वागत आहे तसा मीही ितयाशी वागणार आहे. यानंतरया ितनी–चारीही वेळेला जेहा जेहा रंगा येणार होता या वेळेला मी याया वेळा चुकवया. येक वेळी मेघमालेला शंका येणार नाही अशी कारणही मला न शोधता सापडत होती. काहीतरी भलंबुरं घडायला हवंच! जो जो जात दवस जात होते तो तो माझी अवथता वाढत होती. या घडलेया कारानंतर िवशाखाही आली नहती. या
गोीचा उलेख मेघमालाही करीत नहती. बायका इतर कुठयाही बाबतीत गप बसतील, पण ा असया बाबतीत गप बसणं कालयीही शय नाही. या गप बसयामागे जर काही जबरदत कारण असेल तर ते मला समजायला हवंच होतं! यानंतर एके दवशी मी घरी पोचताच मेघमाला हणाली, ‘ा वेळेला मा मी तुहांला कोणतंच कारण सांगू देणार नाही. तुमया िमाने िसनेमाचे पासेस आणले आहेत, ‘कागजके फुल’चे. वत: गुदनी यांना दले हणालेत. पाहा कती मोा मोा माणसांबरोबर यांया ओळखी आहेत ते!’ ‘अग हो हो, ते सगळं मी नाकारतो आहे का? दवस तर सांगशील कोणता ते!’ ‘गुवार. ेस शोलाच जायचं आहे!’ ‘पाहा, माया सोयीमाणे तुही दवस िनवडत नाही.’ ‘का, आता काय झालं?’ ‘‘या दवशी आमची मीटंग आहे. मीटंग झायाबरोबर ऑफस सुपरंटडटला सड ऑफ आहे!’ ‘ऊं ऽऽ तुही मारा क दांडी या दवशी?’ ‘नाही गं. अिजबात शय नाही. पाट मलाच अॅरज करायची आहे.’ —मेघमाला िहरमुसली झाली. मला आनंदाया उकया फुटू लागया. कुठया मन:िथतीचा मी बळी झालो होतो कुणास ठाऊक! पण या माणसापासून मी हेतुपुरसर दूर रािहलो होतो यालाच मी जवळ केला होता. या तहेने कुणी केला नसता या तहेने! आता िसनेमापयत रंगाची मजल आली होती. याचे हे सगळे टपे मला ात होते. एक पाऊल पुढे टाकयाची –काहीतरी कृती करयाची– िसनेमा ही पिहली पायरी होती. अभािवतपणे – कंवा संभािवतपणे पिहला पश करायचा. आिण या पायावर पुढली इमारत उभी राहील का ढासळेल ाचा अंदाज यायचा! ा मागाने याने आजपयतची करणं रंगवली होती. मेघमालेया बोलयात अलीकडे रंगाचा उलेख वाढया माणात होता. ती रंगाया िवाने भारली गेली होती िनितच. वातिवक मला िपचर पाहताना काय काय होणार हे पाहयाची ती इछा होती. पण माया हजर राहयाने काहीच घडणार नहतं. या दोघांया नकळत पाठीमागे बसयाची सोय कन घेणं हणजे फार आटािपटा करावा लागणार होता. शेवटी ातूनच पुढे काहीतरी िवशेष घडणार आहे ाबल मला
खाी होती. रंगाया शेूल ोॅममाणे याने िसनेमा नंतरया िपकिनकचा कायम आखला हणजे िथएटरात पायाभरणीचा समारंभ झायाचं गृहीत धरायला हरकत नहती. —गुवारी मी ती मंडळी घरातून िनघायावर घरी पोचलो. मेघमाला घरी येईतो मला काहीच काम नहतं. कपडे बदलून मी आरामात कादंबरी वाचत पडलो. ती कादंबरीसुा रंगानेच घरात आणून टाकली होती. लेखकाने हणे याला अिभायासाठी दली होती. हेही मला नवीन नहतं. वखचाने पुतक िवकत घेताना मी याला खूपदा नुसताच पािहला नहता तर वत:या हाताने पुतकातया पिहया कोया पानावर ‘अिभायाथ’ असं िलनही दलं होतं. घाळात आठाचे टोले पडायला आिण दारात मेघमाला उभी राहायला एकच गाठ पडली. आयाितरेकाने मी िवचारलं, ‘एवात िपचर सुटलं?’ ‘माझं सुटलं. इतरांचं नाही.’ शांतपणे मेघमाला हणाली. ‘हणजे?’ ‘तुमचा िजगरी दोताने हातात हात घेयाचा य केला!’ ‘काय, सांगतेस तरी काय? एवढा नीच असेल ाची कपना...’ ‘तुहाला होती–’ तेवाच शांतपणे मेघमाला हणाली. मला ितचा थंड सूर ऐकवेना. ‘मग तू काय केलंस?’ मी आवाज वाजवीपेा चढवून िवचारलं. याच आवाजात ती हणाली. ‘मी थाडकन् याया तडात भडकावली आिण िनघून आले.–’ मनातली िनराशा लपवीत मी वरकरणी हणालो, ‘उम केलंस. मी नहतो ते बरं झालं. माया हातून आणखीन् अिवचार घडला असता.’ ‘तुमया हातून काय घडलं असतं याला महव नाही. आतापयत काय घडलं ाला महव आहे. मला तुही एवढी दूधखुळी समजता? तुमची येक पावलं, येक हालचाल मला समजली आहे. रंगासारया कफलक माणसाची ओळख कन देयापासूनया सगया हालचाली मला समजया आहेत. मला फ एवढंच पाहायचं होतं क तुही कोणया
टोकापयत जाऊ शकता. मायाबल मला खाी होतीच... ‘िवशाखाया बाबतीत तुही घसरलात. खरी चूक कोणाची हे पाहयाचीही मला आवयकता तेहा भासली नाही. मनात एखादी गैर भावना िनमाण झाली तरी यामाणे वागायची तुमची ताकद नाही हे मी ओळखून होते. माणसाला होतो एखादेवेळी मोह. वत:वर ताबा ठेवायला माणूस काही वेळा कमी पडतो हेही मी जाणून होते. पण तेहा मला तुमची जेवढी भीती वाटली नहती तेवढी आता – हणजे मीही खाली येयासाठी तुही जे य केलेत – तेहा वाटतं आहे. आता मा तुमयापासून सावध राहायला हवं!...’
बस चुकली
‘कती दवसांनी भेटतोयस्?’ शरद सातवळेकरनं जवळ येत िवचारलं. ‘िहशेब वषात क या. हणजे सोपा जाईल!’ मी संथपणे हणालो. माझा संथपणा याला मानवणार ाची मला अटकळ होतीच. माझा हात पकडून यानं तो गदगदा हलवून िवचारलं, ‘एवढं शांतपणे सांगतोस? काही एल्एजे?’ ‘तुही नाहीसे हा. पाठवलेया पांना उरही पाठवू नका! आहीच आपलं वन् वे ॅफकसारखी पं पाठवीत सुटायचं. ाबल काही केएच्एएटी?’ आमची– हणजे मी, शया सातवळेकर आिण भाकर नािनवडेकर ऊफ तंा– आमची ही िविश भाषा! शेवटचा शद पेलंगमये बोलायचा ही मूळची कपना तंाची. आडवाितडवा वाढलेला– काहीसा बेछूट–बेपवाई– अशा नािनवडेकरया वभावावन आही याला तंा हे नाव बहाल केलं होतं. शयानं याची ही भाषा लात ठेवयाचं पान मला आिण मीही याचं अनुकरण केलं हणून शरदला– आहा दोघांना आनंद वाटला. आही झटकन् भूतकालात गेलो. ‘खरंच, काय पा काय हली तंाचा?’ ‘वारी मुंबईतच आहे, अगदी िचतच भेटतो पण. जवळ जवळ दीड वषा झालं. लोकलमये दसला होता. एक पारशी फटाकडी जवळ होती हणून मीच ओळख नाही दली.’ ‘अजून करणं चालू आहेत हणायची?’ ‘सुधान वाढवलेया आवृया हणेनास! पुणं गाजवलंच होतं. आता मुंबई हणजे तर काय कुरण आहे कुरण!’ ‘बरं बुवा, तुहाला पोरी गटवता येतात. आही एका मुलीला गटवायला गेलो आिण वत:च गटलो. आठ दवस फरलो. नवा दवशी ल कन बसलो. लाचा िवषाय न काढता मुलीकडून हवं ते सगळं िमळवायचं, हे टेक साधायला तंाच हवा. खरं क नाही?’
‘जाना दो यार! अशी माणसं जमावीच लागतात.’ माझा चेहरा आिण आवाज थोडा खाली आला. मायाकडे रोखून पाहात शयानं हटलं, ‘वातिवक तुझा आवाज खाली येयाचं कारण नाही. तूही काही कमी मजा मारली नाहीस! आपया ितघांत झटपट गटणारा आिण ल करणारा मीच काय तो मो िनघालो.’ ‘ं ऽऽऽ! तेिह नो दवसा गता!’ मी सुकारा टाकत हणालो. थोडा वेळ शांततेत गेला. शरदनंच पुन: िवचारलं, ‘इकडे कुणीकडे आा?’ ‘मुलगी पाहायला चाललोय!’ ‘आं! काय हणतोयस तरी काय?’ शया ओरडलाच. ‘खरं तेच सांगतोय!’ ‘आय आहे!’ ‘कसलं?’ ‘तुयासारयानं लह मॅरेज करायचं का असलं िमळिमळीत पोड मॅरेज करायचं?’ ‘पोड मॅरेज िमळिमळीत हणून तुला कुणी सांिगतलं? उलट यायासारखा चाम कशातच नाही. िवशेष काहीच मािहती नसलेया मुलीबरोबर रोमास– दुसया कशाचीही सर याला यायची नाही. बाक तू एकटा फसलास असं नाही. आमचे िपताी ाच िवचारात होते. लह मॅरेजवर माझा िवास नाही असं मी एकदा जेवताना बोललो, तेहा यांना एवढा ठसका लागला क पुढं जेवणच जाईना.’ डोळे िवफारीत शयानं िवचारलं, ‘हणजे आपले उपाप घरातया मंडळया कानापयत पोचले होते तर?’ ‘अगदी तपशीलवार नाही पण झलक ऐकली असणारच. आिण बाकचा पुकळसा तक! पोरबरोबर हंडताना आपयाला काही दसत नसतं, पण बाकयांना आपणच दसत असतो ना! काय खरं क नाही?’
‘नाही बाबा. माझा एवढा ासंग नाही. बरं ते जाऊ दे! मुलीचं नावगाव काय? कुठं राहते? कशी आहे? िशकली कती?’ ‘नाव वंदना.’ ‘थम वंदे!’ शया. याया पाठीत बुा घालीत मी हणालो, ‘चावटपणा बस्. पुढची मािहती हवी क नको?’ ‘बरं बोल!’ ‘गाव–सातारा!’ ‘सावधान!’ शया बडबडयािशवाय राहायचा नाही हे गृहीत धन मी हणालो, ‘सया उतरली आहे पुरंदरे कॉलनीत. पा शोधावा लागणार आहे. या आधी बस हवी आहे हणून वीस िमिनटं लाइनीत उभा आहे. बससाठी आराधना चालली आहे.’ माया शेजारी उया असलेया एका देखया मुलीकडे सािभाय पाहात शया हणाला, ‘लाइनीत अथ आहे!’ ‘कती वाातपणा करशील?’ ितला ऐकू जाईल ना!’ ‘सॉरी–सॉरी. हं पुढं– गाव सातारा!’ ‘हं. िशण इंटरपयत!’ ‘हणजे कॉलेजचं वारं अंगावन फरलंय्! नाईस नाईस. बरं मुय मुा गाळलास. दसते कशी?’ ‘ते पाहायचं आज. घरची बाकची सगळी मंडळी पान आली ितला, खूप सुंदर आहे असं ऐकतो.’ पुन: शेजारया मुलीकडे नजर टाकत शयानं िवचारलं, ‘खूप सुंदर हणजे कशी? आपया शेजारी आहे इतपत?’
‘ते माहीत नाही. पण तशी असेल तर आपयाला आवडेल!’ पाठीवर पुन: थाप मारीत शया हणाला, ‘यंव रे पा! आता मला समजलं, मतपैक रशानं जायचं सोडून वारी इथे का तप करीत उभी आहे ती! ये बात है ऽऽ!’ ‘तुला ऑनेटली सांगतो, ा वेळेपयत डोयात तसे काही िवचार नहते.’ ‘तुला मी मा खरं सांगतो. माझं ल शेजारी गेलं आिण नंतर जवळ येऊन पाहतो तो शेजारी तू, थम मला वाटलं, तुझंच एखादं ‘गिणत’असेल.’ ‘अरे चोरा! अगोदर शेजारी ल गेलं काय? विहनना सांगतो थांब. तुझं आता इकडे ितकडे ल का?’ ‘आता तर ल जात! इतके दवस ी ही चीज काय आहे हे माहीत नहतं, हणून पाठपुरावा होता. आता ल झायावर खरोखरच ही चीज पाठपुरावा करयासारखीच आहे हे पटलं हणून पाठपुरावा!’ ‘शया–शया, वत:ला मो हणवून घेतोस आिण आमयावर ताण करतोस?’ ‘फ बोलयातच रे! पुढं काही नाही. तसं जर असतं तर ती िनमल िचटणीस संशयकलोळ नाटकात काम केयावर तुया मागे न लागता माया मागे लागली असती.’ ‘काय सांगतोस काय वैशाया?’ ‘होय रे आिया! एकदोनदा हॉटेलात सुा गेलो. फॅिमली–ममये. पण पुढे काय, नुसया गपा! आमचा उजवा हात आमयाच डाा हातात, आिण आमचा पाय आहीच दाबत होतो.’ ‘ती मुलगी यातली नहतीच रे!’ ‘हणजे?’ ‘हणजे फॅिमलीममये ेम करता येतं ावर ितचा िवासच नहता. ितला खुया वातावरणाची ओढ होती. फॅिमलीमपेा ितला मुंबईया चौपाटीवर नेलं असतंस तर...’ ‘हणजे तुयाबरोबर...!’
‘इित! अलम्!’ —शरदचं कुतूहल मी दाबून टाकलं. तो चपराक बसयामाणे गप बसला. पुन: यालाच राहवेना. कतीही झालं तरी एकेकाळचे आही तीन देहाचे एका दलाचे. सुखदु:खाया तीन समान वाटया कन घेणारे! यानंच पुन: िवचारलं, ‘शारदा कधी भेटली होती का रे तुला!’ ‘नाही. या एकाच ठकाणी माझा पराभव झाला!’ हणजे?’ ‘हणजे एवढंच, क ितचं नाव िनघालं क अजून मी थबकतो. ितयाचमुळे मी एवढे दवस लाचा रािहलो, असं हणालास तरी चालेल.’ ‘हणजे तसं काही खास घडलं होतं का?’ शरदनं कुतूहलानं िवचारलं. ‘खास ा शदाची ाया सांगशील का?’ ‘अिनबध.’ तो तपरतेनं हणाला. ‘तुझा गैरसमज आहे एका गोीबाबत. मी खूप मुलबरोबर फरलो. कबूल करतो. मी तेवढा कोरडा नाही. तरीही एक िविश अंतर आपण तोडायचं नाही ही मनाशी खूणगाठ होती. आिण ती मा एवढी ठाम होती क आमसमपणाया तयारीनं आलेया मुलनाही मी लांब अंतरावर ठेवू शकलो. ठरािवक पायरीया खाली जायचं नाही. जबरदतीनं समोरया वर गोी लादायया नाहीत वगैरे ठाम संकेत माया जवळ होते. ‘तंाचं मा तसं काही वत:वर बंधन नहतंही आिण आजही नाही. अलीकडे तो मला भेटला नाही हे खरं. पण यात काही बदल घडेल असंही घडलेया सहवासावन वाटत नाही. शारदेया विडलांनी जर तहेवाईकपणा दाखवला नसता तर मी शारदेशीच ल केलं असतं. ती एकच मुलगी अशी भेटली क मला तीतेनं वाटून गेलं क ा मुलीबरोबर फरणं शय नाही. नुसया गपाही शय नाहीत. पश तर नाहीच नाही. केलंच तर एकदम ल! पण नाही घडलं ते. लही घडलं नाही, आिण मी ितला िवसही शकलो नाही अाप. बाकया मला कधी आठवत पण नाहीत.’ ‘बाकया हणजे?’ ‘तुला माहीतच आहेत! िवलािसनी कणक– िहला नुसता पैसा हवा होता. कुमुद दामले– िहला नुसतं हॉटेलंग. यामा परांजपे– नुसता वास. एक ना दोन, िचलर कती वेळ मोजणार, नाही का? एक मा िनित सांगतो क ा सगयांया बरोबर होतोही आिण नहतोही. या सगयांबरोबर असतानाही— माझा मी— कोणीतरी िनराळा आहे.
ाची मला सतत जाणीव होती. मायाभोवती का होती. कसलं तरी अात कुंपण होतं. सीमारेषा होती! तंाचं मा सारंच यारं. यायासारखं मला जमणार नाही. जमावं असं वाटलं पण नाही कधी. ‘‘ ’’ तेवात बस आली. देवाचे आभार मानीत मी रांगेबरोबर पुढं पुढं सरकू लागलो. ‘मागया बसनं जा रे. एवढी काय घाई आहे?’ ‘नाही—नाही. शोइग सेरेमनीया बाबतीत वेळेवर पोचणं ालाच फार महव आहे. जायलाच हवं.’ पण मला ती बस िमळायचीच नहती. माया पुढयाला बसमये घेतयावर कंडटरनं मला हातानं नाही हणून सांिगतलं. बस िनघून गेली. ‘तू आता रानंच जा!’ ‘तसंच करायला हवं!’ ‘मग आधी माया घरी चल. रानं काय तू पाच िमिनटांत पोचशील. एक कप चहा घे विहनीया हातचा आिण मगच जा!’ शरदला नकार देणं अशय होतं. नीट िनरखून पािहलं नहतं. तरीही बसया रांगेतली शेजारची मुलगी डोयांसमोर येत होती. ती आमचा शद न् शद ऐकत होती. कारण, आमचा आवाज आमया नकळत वाढला होता. माया ा अंदाजाला शरदनं जोरदार पाठंबा दला. पुरंदरे कॉलनीया नायावरच मी रा सोडून दली. समोन चाललेया एका ौढ बाईला मी मला हवा असलेला पा िवचारला. मायाकडे पुन:पुन: पाहात ितनं िवचारलं, ‘पटवधनांचा बंगला ना? चला, मी ितकडेच िनघाले आहे!’ एका आलीशान बंगयाचं फाटक उघडून ती बाई आत गेली. मीही बंगयाचं, बागेचं िनरीण करीत पाठोपाठ गेलो. या बाईनंच बेल वाजवली. दरवाजा उघडला गेला. मी जरा मागे उभा असयानं दरवाजा उघडणाया ला मी दसलो नाही. कारण ती बाई आत जाताच ितनं दरवाजा बंद केला. माया कानांवर संवाद आला,
‘दार लावू नकोस. बाहेर एक गृहथ उभे आहेत. बतेक तुला बघायलाच आले असतील.’ ‘अया. मी इन्–टाईम आले हणायची.’ दरवाजा उघडला गेला माझी नजर शरमंधी झाली. बंगला दाखवायला आलेया बाइना मी हणालो, ‘मला हे पटवधन नकोत. ा आडनावाचे आणखी कुणी ा कॉलनीत आहेत काय?’ मुलगी नाकारयाचं कारण काय? ाबल आईविडलांनी मला िवचान िवचान हैराण केलं. मी यांना कोणतं कारण सांगणार होतो? तहेवाईक आहे, काय ाया आवडीिनवडी आहेत नकळतच नाहीत. आणखी कोणती असरा दाखवायची ाला? सोयासारखी मुलगी नाकारली. एक ना दोन. रजेचा सबंध मिहना मी असलीच बोलणी खायात घालवला. आमचे ताप आमयाच तडून ऐकयावर कोणती मुलगी आहाला पसंत करणार होती? घरया मंडळया हरतहेया ांवर मायाकडे मौन हे एकच उर होतं. मुंबईला िनघालो तेहा वडील टेशनवर पोहोचवायला आले. गाडी सुटता सुटता ते हणालेच, ‘मुलगी नाकारलीस ाबल काही हणत नाही मी. फ समाधानकारक कारण सांगायला हवं होतंस.’ गाडी िशवाजीनगरला आली. सेकडला गद नहती. माया शेजारी दोही राखीव जागा रकाया होया. मनाशी हणत होतो, पा कोण शेजारी येतो ते! आिण मग धा बसला. समोन वंदना येत होती. कोरं पातळ, तंग असा लाऊज, लात येतील असे ठसठशीत दािगने, हातात िहरवा चुडा— मूळपेा ितचं सदय दसपट वाढलं होतं. गाडी पकडायची हणून ती लगबगीनं चालत होती आिण हातात सूटकेस घेऊन चालणारा ितचा नवरा ितया लात येणार नाही अशा तहेनं टेशनवरया आिण गाडीतया इतर मुली पाहात चालत होता. याला पान मी जागेवन उडालोच आिण नकळत ओरडलो, ‘तंा!’
एक संगल चहा
च नहता! तो रंगाच होता. पाहताणीच मी याला ओळखले. लहानपणया रंगात आिण आाया रंगात काहीच फरक नहता हणूनच जवळजवळ दहापंधरा वषानी याला पाठमोरा पानसुा मी याला ओळखले! यान एखाा सकस–मॅनेजरया हातावर तुरी देऊन पळून आयासारखे वाटत होते. नाईटसूटचा लांडा लगा, वर नुसताच फाटका गंिजॉक आिण दोही कपांवर उडालेले रंगाचे असंय डाग! पाठीमागून जाऊन याया पाठीवर थाप मारीत मी पोरकटासारखा ओरडलो, ‘काय रंगोबा, सकसमधून पळून आलात क काय?’ ‘अरे, तू का? मला तर वाटलं होतं क, तू वारलास!’ रंगा शांतपणे बोलला. रंयाने पण मला ओळखले यावन मायातही काही फरक पडलेला नसावा. रंयाचा भयंकर िवनोद यायावरच उलटवायया दृीने मी हणालो, ‘तुया अगोदरच!’ — हायाचे मजले पाळीपाळीने चढले. ‘साहेब, बील या’ आही पृवीवर आलो. ‘खोली रंगवायला काढली आहेस वाटतं?’ ‘होय, थोडा रंग कमी पडला हणून वत:च उतरलो खाली!’ माया भारी सुटबुटाकडे व नेकटायकडे टक लावीत रंगा हणाला, ‘कुठे, राहातोस तरी कुठे?’ काही काळ घुटमळत रंगा हणाला, ‘तो काय समोरचा लॉक, ितसरा मजला, गाा वाळत टाकया आहेत तोच! ते जाऊ दे. तुझी अगोदर हककत सांग.’ ‘कारखायाचा मॅनेजर आहे. चारपाच लाखांचं कॉॅट करायचे आहे; हणून इकडे आलो आहे. उा राी परत कलका, ‘ !’ मी खूप िवचार कन बोललो. ‘मग काय बाबच आहे हणायचा!’
‘आिण महाशय आपण?’ ‘राहतो कुठे हे लात आलंच आहे. करतो काय हे इतकं झटपट सांगता यायचं नाही. आता तुला ‘वर चल’ हणालो असतो, पण लॉक रंगवायला काढला आहे, तेहा खोलीत पाय ठेवायलासुा जागा नाही. तुझा भारी सूट खराब होईल!’ ‘भारी सूट’ ा शदावर जोर देत रंगा हणाला. ‘चल चहा घेऊ या!’ ‘कबूल, पण पैसे मी देणार. तू माझा पाणा आहेस. रंगाचे सामान घेऊन एकच आणा उरला आहे. एक संगल चहा दोघात यायचा!’ संयाकाळी चार वाजता पुहा भेटयाचे ठरवून आही िनरोप घेतला. माझा अगदी जवळफळाट झाला होता. लहानपणी याया घरी खायािपयाची ांत तो रंगा िशवाजी पाकला लॉक घेऊन रा शकतो, ही कपनासुा मला सहन झाली नसती आिण आता तर ती गो यात घडत होती, रंगा एकसारखा माया कपांकडे पाहात होता. ात मला काहीच आय वाटयासारखे नहते. कारण माया घरीही लहानपणी तशीच परिथती होती. उरलेली सव कामे बाजूला सान मी रंगाला भेटणार होतो आिण कोणती यिणीची कांडी ा कन घेतली होती हे याला िवचारणार होतो! दहा पंधरा िमिनटे अगोदरच मी रंगाया लॉकवर हजर झालो. लॉक शत व ऐसपैस होता. सव वतू नवीन रंगवलेया भंतीया पाभूमीवर उठून दसत होया. येक वतूची खरेदी कलापूण व ितची मांडणीही आकषक होती. येक गोीकडे मी आसुसलेया नजरेने पाहात होतो. कैक दवसांया उपाशी माणसाने पंचपााया ताटाकडे पाहावे तसे! रंगा अिभमानाने मायाकडे व लॉककडे पाहात होता. ‘काय रे लेका, कोणते दैवत पावले ते तरी सांग, हणजे मी पण याचा पुजारी होईन.’ कोचावर अंग टाकत मी हणालो. ‘का, तुला काय कमी आहे?’ ‘होय, तेही खरंच हणा! आता सांग, तू काय करतोस? कशाया पुयाईवर हे सगळे जमवलेस तू?’ ‘ऐक, फारशी काही मोठी कहाणी नाही ती! तुला माहीतच आहे, घरया परिथतीमुळे मी िशणसुा पुरे क शकलो नाही. तुया घरीसुा तशीच परिथती होती. तू मामाकडे गेलास व यानंतर दोनतीनच मिहयांनी मी वैतागून घर सोडलं व तडक मुंबई
गाठली. िचकलेची आवड होती व थोडीफार िचकला येत पण होती. याया जोरावर काही दवस साईनबोडस् रंगवायला लागलो. घर रंगवून देयाया कामाची पण लाज धरली नाही. हळूहळू जम बसत गेला व थोाच दवसांत िसनेमाची पोटस पण रंगवायला िमळू लागली. अशाच एका गृहथाया ओळखीनं िसनेमासृीत वेश िमळाला. मयासुराया या रायात माझी बैठक आणखीनच ंदावली. सातआठ वष बारीकसारीक कामे केयावर अचानक आट डायरेटरची जागा िमळाली. गेया दोनतीन वषातलाच हा सारा पसारा आहे. सया मी ‘मािणक’ मधे कलाददशक आहे. सहाशे पये पगार आहे. लवकरच आता गाडी पण घेणार आहे.’ मला रंगाचे हे ऐयाबलचे बोलणे ऐकवेना. मी तेथून उठून गॅलरीत गेलो. वायाया गार झुळकांनी माझं मतक शांत हायया ऐवजी रंगाला वायाचेसुा सौय िमळते आहे याने माझे डोके आणखीनच भडकले. ‘चल रे आत!’ मागून रंगाचे शद आले. मी आत गेलो. हॉटेलातया पोयाने खायाचे पदाथ आणून टेबलावर ठेवले. आमचा फलाहार गपा चालू झाया न झाया तोच दारावर कुणीतरी टकटक केले. रंगाचा चेहरा कावराबावरा झाला. दबकत दबकत याने दार उघडले आिण दारात उभे असलेया माणसाला पान रंगाने एकदम याचे पाय धरले. ‘साहेब चूक झाली. दरवायावर आिण फनचरवर उडालेला रंग पुसयासाठी आलो होतो. जातो मी!’ एवढे बोलून मायाकडे न बघता रंगा खाली पळाला. पाठोपाठ मी पण उठलो. या गृहथांनी मला बसयाचा आह केला; पण मी तसाच खाली गेलो. मी खाली पोचताच माया पाया पडयासाठी रंगा पुन: खाली वाकला. याला वरयावर उचलत मी याला कालयाच हॉटेलात घेऊन गेलो. ‘हं, सांग पा काय कार आहे तो!’ जवळजवळ रडया आवाजात रंगा सांगू लागला, ‘तुला मी फसवले याबल मला माफ कर. पण मी असं का केलं ते ऐक व मग माझा ितरकार करायचा का नाही ते ठरव. ‘मी तुला सगया, थापा मारया. तो लॉक माझा नाही, मी आट डायरेटर नाही, मला सहाशे पये पगारसुा नाही. मी पूवइतकाच गरीब आहे. एकवेळया जेवणाची ांत अजून मला आहे! काल तू अचानक भेटलास. ऊ दजाला पोचलेला दसलास. लहानपणी तुया घरी पण तशीच अवथा होती. तुला पान डोयात िवचार आला क, ाने मा परिथतीवर ताण केली व मी तसाच रािहलो. मला याची शरम वाटली. मी गरीब आहे हे जर तुला समजले तर तू मायाशी बोलणार नाहीस अस मला आजवरया अनुभवावन वाटले हणून मी तुला थापा मारया.’
‘मला गरबीचे वाईट वाटत नाही, पण दारामुळे होणारी अवहेलना मला आता सहन होत नाही. लहानपणी िनपापपणे गरीब–ीमंत एक खेळत होतो. पण आता मोठेपणी शंगं फुटली आहेत सगयांना! एकही जण माया वायाला उभा राहात नाही, मी यांयाजवळ मदत मागेन ा भीतीने! सगळी मला दुरावलीत. ाचेच मला दु:ख आहे.’ ‘तू खूप वषानी भेटलास आिण पुन: खूप वष भेटणार नाहीस हे लात येऊन मनात आले क, ाला थोा थापा मान हा एकतरी बालपणीचा िम काही काळ टकवून धन बालपणया पिव, िनपाप, िनहतुक गोी आठवाात! बस ाखेरीज दुसरा कोणताच हेतू नहता. ‘मी याच इमारतीया िजयाखाली राहतो, या मगायाच गृहथांनी मला मदत हणून लॉक रंगवायला सांिगतला. अचानक ते लवकर आले नसते तर माझे नाटक यशवी झाले असते! जाऊ दे. तेवढेही नाही माया निशबात. मला माफ कर!’ रंगा पुहा पाया पडयासाठी खाली वाकू लागला. याला थांबवून मी हणालो, ‘अरे, माया कसला पाया पडतोस? मी पण तुयाचसारखा गरीब व बेकार आहे अजून? तू माया सुटाबुटावर फसत होतास आिण मी हणत होतो, ‘फसू दे ाला असाच!’ कारण, गरबीत तुला आलेले अनुभव व मला आलेले अनुभव ात काहीच तफावत नाही. माझेही िशण पुरे झाले नाही. मी पण भुकेकंगालच आहे अजून! ओळखीया गृहथांनी मुंबईला बोलावले. यांया ओळखीनेच काल एका कारखायात गेलो होतो. ‘इंटरयू’ साठी यांनीच मला हे यांचे कपडे दले. ा कपांवर तू फसलास व तुया थाटामाटावर मी फसलो. तुझा लॉक पान मला तुझा हेवा वाटू लागला, मी पण तुझा गैरसमज दूर केला नाही. खोा ितेला आपण दोघं बळी पडलो आहोत. मी पण गरीब व तूही गरीबच. माया िखशात एकच आणा आहे. आता तू माझा पाणा आहेस, पैसे मी देणार! सांग एक संगल चहा दोघांत!’ — काल एक संगल चहा दोघांत िपताना एकमेकांकडे ‘काय बडा माणूस झाला आहे’ अशा भावनेने आही पाहात होतो व आज पण ‘एक संगल चहा’ दोघांत िपताना आही पूवचे िजवाभावाचे िम हणून एकमेकांकडे पाहात होतो.
पोजल
राी गादीवर पडया पडया मी अगदी सहज सौ.ला हणालो, ‘आज ऑफसात एक नवीन मुलगी आली.’ ‘कशी आहे?’ ‘छान आहे.’ ‘आपया दनूभाऊंया दृीनं कशी आहे?’ सौ.ने परत िवचारलं. — हा िवचार माया डोयातच आला नहता. एखाा सुंदर वतूचा आपयाला काही उपयोग होऊ शकेल का असले िवचार कधी मनातच येत नाहीत. सदयशोधन ते केवळ सदयशोधनासाठीच, मग ते कापड असो, एखादी कलाकृती असो कंवा मािणकसारखी एखादी नवागता– हो, या मुलीचं नाव मािणक होतं. तेही योगायोगाने समजलं. ‘सांगा ना, दनूभाऊंना शोभेल का?’ — मला पुन: गंमत वाटली. ीकडे शोिभवंत वतू हणून पुषांनी पािहलं तर बायका कोण िचडतात. पण लाया वेळी ी पुषाला कंवा पुष ीला शोभतो का ही िचकसा बायकांनीच करावी. ‘बोला क!’ सौ.नं. िचवटपणानं िडवचलं. ‘मी तसा िवचार केलाच नाही.’ ‘उंची कती आहे?’ ‘मी पािहली नाही.’ ‘छान.’ ‘खुचत बसलेया मुलीची उंची कशी सांगता येईल पण!’ ‘अंदाजे तरी?’ दनूभाऊ पाच फुट व आठ इंच आहेत. यांना बायको शोभायची हणजे ती कमान पाच फुट तरी हवी. एखादा इंच जातच पण कमी नको.’ ‘उा आता टेपच घेऊन जातो.’ मी मुाम हणालो.
‘इश, काहीतरीच तुमचं. टेप कशाला हवी? उभी रािहली क पाहा तुमया खांापयत आली तरी खूप झाली.’ ‘बरं, उा ितला शेजारीच उभं राहायला सांगतो.’ ‘तुमचं क नाही, सगळं जातीच असतं.’ ‘तूही पण कमाल करतेस क. नुसती एक बातमी दली सहज तर लागलीस तपशील िवचारायला. मी हणजे काय इफमशन यूरो आहे?’ सौ. गप बसली. तर काय? आता ितनं िवचारलेली मािहती मी धडाधडा सांिगतली असती तर ाच बयेनं मला िवचारलं असतं क मी हेच काम करतो का ऑफसात हणून! आता बोला. अशी गुगली बॉलंग साधते तुहाला? आता मी खरोखरच ितयाकडे जात िनरखून पािहलं नहतं ही गो िनराळी! आिण पािहलं नहतं हणजे तरी काय? अहो पाहायला िमळालंच नहतं. ितयासमोरच बसणारा जोया, मागे बसणारा कणक, बाजूला बसणारा कारखानीस ा तीन कावयांना चुकवून ितचं िनरीण करायला िमळेल हणता? नावच काढू नका. अजून ती िनमगोरी क सावळी, हे पाहायला िमळालं नहतं आिण सौ. हणते, ‘चांगली उंच आहे का?’ एरही सौ.बरोबर फरायला जाताना देखील अशीच पंचाईत होते, ‘कलेसाठी कला’ ामाणे ‘सदयपानासाठी सदयपान’ ा तवानुसार माझं सगळीकडे ल असतं. मयेच सौ. एकदम िवचारते, ‘आहा, काय युटी होती आता गेली ती बाजूनं. पािहलीत?’ बायकोया ा ाला कोणया उराची अपेा असते हे मला अजून समजलेले नाही. अगदी शपत! मी मग टाईम पास करावयाचा हणून िवचारतो, ‘कोणती हणतेस?’ ‘ती हो?’ मग मुाम चुकचा रंग सांगत हणायचं, ‘िनया साडीतली ना?’ ‘छे हो, गुलाबी साडीतली. तुमचं लाच नसतं.’ हा मोपणाचा िशा परवडतो. पण आता नाही गप बसायचं. आता सौ.चं काम हणून मािणकला नीट पािहलं पािहजे. आता अगदी उंची वगैरे नाही बघता आली तरी दनुभाऊला शोभते क नाही एवढं न
पाहता येईल. ऑफसात गेयावर मी टेहळणीचे पिवो घेयास सुवात केली. थम गेलो तो जोयाकडेच. गेया गेया ‘चहा’ मागवला. जोशीला ‘ऑफर’ केला आिण लगेच जोयानं या चांडाळाने माझी िवकेट क हो घेतली. ‘एका चहाया कपावर िनरीण क देणार नाही.’ इथं पड खायात अथ नहता. थोडा ताठपणा दाखवणं अवय होतं. ‘जोया, या बाबतीत मी तुयावर अवलंबून नाही. लता माया ओळखीची आहे?’ ‘कोण लता?’ — यानं चमकून िवचारलं. ‘आय अॅम सॉरी! चुकून मी ितचं घरचं नाव सांिगतलं. ितचे बापू ितला लतू हणतात. मायाही तडात चुकून ते नाव आलं.’ ‘हणजे?’ जोशीला ऊव लागला माझं बोलणं ऐकून. ‘ितची माझी ओळख आहे.’ — मी चहा संपवीत हणालो आिण लगेच उठलो. माझं काम झालं होतं. जोशा एवढा गंडेल ाची कपना नहती. मािणक िनमगोरी नहती तर चांगली गोरी होती. ितचे डोळे टपोरे होते. दात वछ होते, फटकासारखे. दनुभाऊ वुईल बी ाइट हॅपी!– मी जायावर येऊन बसलो. पण नजरेसमोर सारखा दनुभाऊ व मािणक येऊ लागली. आिण जरा वेळानं मािणकसमोर आमचा दया– कपॅरेटहली– एकदम फका वाटू लागला. सामायात गणना हावी असाच होता दया. फ िशण िचकार. चांगला एम्.कॉम्. एल्.एल्.बी.! पण अगदी रफ्, दांडगट! यानं मला एकदाच करकचून शेकहॅड केला होता. याया हाताला पडलेले घे अजून आठवताहेत. भलताच खरखरीत हात. माझा हात अािप मऊ आहे या मानानं. मािणकचा हात कसा ‘अमूल बटर’ सारखा वाटतो. लुसलुशीत िनमुळती गुलाबी बोटे, पारजातकाचे देठ! अॅज अगेट दयाचा हात! — छे, छे, मािणक जरी पाच फुट एक इंच उंच असली तरी, नो नो, नॉट अॅट ऑल्. शी इज नॉट फॉर दया! अरे िशण िचकार असलं हणून काय झालं? नवयानं हातात हात घेतला तर बायकोला काही ‘चाम’ वाटायला हवा क नको.
कपनेनंच मी दनूभाऊया चेहयावर काट मारली. आिण बाकेटमये टाकून दला. दनूभाऊंचे पोजल बाकेटमये टाकून मी जणू मािणकला वाचवलं आहे अशा बाबानं ितयाकडे पाहात उठलो. कणकजवळ गेलो. ितथं पोहोचयावर मला पाठीमागून ितचा बांधा, केसांचे वळण, मानेचा बाकदारपणा इ. गोी पाहता येणार होया. पण मी कणककडे पोहोचेपयत फोन खणाणला. पाठोपाठ िशपाई ‘माझा फोन’ सांगतच आला. ‘हॅलो’ मी फोन घेतला. ‘मी धान बोलतोय.’ ‘बोला, राजेमहाराज!’ – धानला राजेमहाराज हणायचं हा आपला उगीचंच चावटपणा. ‘काय हाल हवाल?’ ‘काही नाही. दुपारी तुया ऑफसमये येणार आहे. आहेस ना?’ ‘आहे. काही खास?’ मी िवचारलं. ‘नो नो. तूच सांग काही खास असेल तर.’ मािणककडे बघता बघता हणालो, ‘खास आहे.’ ‘काय?’ ‘ऑफसला येणार आहेस ना? दाखवतो तेहा.’ ‘एनी यू रूट?’ धाननं िवचारलं. ‘येस्. येच लवकर.’ ‘येतोच. अछा.’ ‘अछा.’ – मी फोन खाली ठेवला.
कणकया जागेवर जाताच कणक हणाला, फॉरनमये फोन करणाया माणसाचा चेहराही दसतो हणतात हणे, अशी सोय हंदुथानात नाही हे ठीक.’ ‘का?’ – संदभ न कळून मी िवचारलं. ‘तसं असतं तर तुझं ल फोनकडे नाही हे तुया िमला समजलं असतं.’ कणकचा टोला समजला. मी हणालो, ‘तू इथं बसून कातकवामचा धावा करतोस ना अगदी?’ ‘छे, छे, मला धावा करायची काय गरज? मला सतत वाट पाहावी लागते. मी आपली मनमोहनची किवता आठवत बसतो. तुला माहीत आहे?’ ‘नाही.’ कणकला प येतो. ‘ऐक साधीच आहे. आिण मला अधच आठवते आहे.’ ‘सांगा–सांग. ताव नको.’ ‘तसे तुझे सदय बेताचेच आहे. परंतु तुला मला, पाठ दाखवूनच घायाळ करता येतं. हा पाठीवरला लांबसडक काळा कुरळा कचकलाप िशकेकाई यातून मंद सकात गात बसते.’ कणकया पाठीत बु लगावून मी जायावर येऊन बसलो. आता दोन तासानं धान येईल. कदािचत लवकरच! याला आता बातमी दली आहे ना! धावत येईल. खरंच क! तोही लाचा आहे याला ‘मािणक’ कशी काय दसेल?– धान नुसताच एम. ए. आहे, पण गडी बाबदार आहे. खाऊनिपऊन सुखी आहे. घरात
लाडका आहे सगयांचा. मािणकला तळहातावरया फोडासारखा जपेल. येस्. ही इज् ए ॉपर मॅच! धान वेळेवर आला. मायाशी इकडया ितकडया गपा मा लागला. पण बेटा नजर सव फरवीत होता. अधीरपणे, अवथपणे!! ‘काय िम, कती वेळ टांगून ठेवणार?’ ‘दाखवतो, दाखवतो, चहा तर देशील आधी?’ – मी कावेबाज होऊ लागलो. धाननं मग चहा मागवला. हणजे मागवला मीच पण अॅट िहज कॉट! चहा झायावर धाननं मायासमोर िसगारेट केस धरली आिण हणाला, ‘हॅव इट.’ मी िसगारेट ओढीत नसताना तो मला नेहमी ऑफर करतो. आजही मी नको हणालो. वत:ची िसगारेट िशलगावीत तो हणाला, ‘बरंय बुवा तुमचं. तुहाला कसलंही सन नाही. हॅपी गाय्!’ ‘हॅपी गाऽऽय्’ असं हणताना धाननं िसगारेटचा धूर मायावर सोडला. मला ते आवडलं नाही. सारखं धानचं होमकुंड चालू असतं. चेन मोकर! याया अंगालाही िसगारेटचा वास मारतो. आिण मग मा एकदम ‘नॉया’ आला धानचा. मािणकला–हा िसगारेटचा वास कायमचा सहन करावा लागणार. डेफनेली नॉट! शी इज नॉट बॉन फॉर दॅट! – धान ितला तळहातावर वाढवेलसुा पण िसगारेटया वासाचं काय? मी िसगारेट ओढत नाही. धान नाही हणाला मघाशी ‘लक गाऽऽय!’ ‘धान तू लेका अनलकचं हं. मघाशीच हाफ डे घेऊन ती घरी गेली. मी च थाप ठोकली. धान चेहरा टाकून घरी गेला. मािणकला मी परत वाचिवली. मािणकला मी वाचिवली यात शंकाच नाही. िबचारी आयुयभर िसगारेटया वासात बुडाली असती. िजनं केवळ मोगरीया वासानं धुंद हावं ितथं– छे–छे– पण मग या मुलीला थळ तरी कोणतं ायचं? वातिवक तो माझा ांत नहताच नहता. काळजीनं एरही माणसाचं डोकं भणभणतं. पण या काळजीनं मी सुखावत होतो. काय करावं? वाईफला िवचारावं, ितयाजवळ खूप थळं असतील. आपण गेयावर एवढंच सांगायचं– दनूभाऊला ती योय नाही.’
दनूभाऊला मी कंडम केयाबल सौ. जरा नाराज झाली. पण काही काळच. ितनं लगेच राकरचं नाव सुचवलं. मी काही काळ गप रािहलो. तशी ती उमेदीनं हणाली, ‘राकर चांगलाच आहे. िशण कमी आहे पण दुकान काय जोरात चाललंय. परवाच गाडी घेणार हणत होता.’ मािणकचं ल ही जणू आमची वैयिक जबाबदारी झाली होती. तीही कुणी न सांगता. मी काहीसा वैतागलो. मग िनरछ वरात हणालो, ‘जाऊ दे ना, काय करायचंय आपयाला.’ ‘तसं नाही हो, पण मुलगी चांगली असेल तर आपलं वाटत क आपया नायात नाही तर नाही पण ओळखीया घरी तरी यावी. हणून हटलं, राकर काय वाईट आही?’ ‘तसा चांगला आहे. प...ण...’ ‘पण काय?’ ‘याची ती पिहया ेमकरणाची गो?’ ‘हां, यात याचा काय दोष? ती मुलगीच तशी िनघाली.’ ‘कसं का होईना! पण तो हंडला तर आहे ितयाबरोबर. ा मुलाला कसा अगदी ‘अटड्’ कोरा माणूस हवा. राकर नको.’ कोया एके काळी मी कोरा होतो! अन् टड्! मी भराभर एकेकाला नापास ठरवीत होतो आिण यात मला एक तहेचा असुरी आनंद वाटत होता. का कोणास ठाऊक, पण ितची ाी हावी असा एकही लायक मला पा जाता दसत नहता. ितला अनुप वर न दसणं ात जरा बरं वाटत होतं. आिण मग दोन दवसांनी चमकार झाला. मािणकनं वहतानं गुळगुळीत कागदावर छापलेली वत:या लाची आमंणपिका सवाना वाटली. सवाशी अगयानं बोलली. मोकळं हसली. मोगयाया फुलांचा सडा शंपून गेली. अमादक भानावर आले. वत:या मूखपणाचं ताजं यंतर आलं. पण मी एकटा नहतो मूख ठरलो. मायाबरोबर माझी सौ. पण ठरली होती. ती आता अथातच हणणार आहे –, ‘तरी मी हणणारच होतेच.’ पण यात अथ नाही हे ितलाही माहीत आहे. नाही तर काय? मािणकसारखं– खरंखुरं मािणक ापूवच कुणाला पसंत पडलं नसेल हे
कधी शय होतं का? ितचं कुठेतरी जमलं असणारच. पण नाही. ही सशाया डोयांची भाबडी पोर ‘जमणारी’ दसत नाही. ितला कुणीतरी रीतसर सांगून सवन पसंतच केली असणार. मग कदािचत तो–खडबडीत तळाचा... कंवा िसगारेटचे भपकारे सोडणारा एखादा असायचा. कुणीतरी काट मान बाकेटमये टाकलेला...!! सगया देखया पोरच केहातरी होणारचं असतं. दु:ख कशाचं? तर पुन: दसणार नाही याचं. दनकर चालला असता. धानही ठीक होता. यांयापैक कुणाशी जमतं तर मधूनमधून भेटली असती.
पण माया हातांनी
रेशमाचा कडा वत:भोवती कोश िनमाण करतो आिण आपण वत:च यात आडकतो!– –कुठंतरी वाचलेलं हे वाय आठवलं. साहेबांनी ‘टाईम िलिमट’ ची एक रंगीत पी आडकवून एक टेटमट टाईप करायला दलं होतं. याया सहा ती काढून मी या साहेबांकडे पाठवून दया. ‘टाइम िलिमटची’ पी मायाच हातात रािहली. याच पीकडे पान मनात िवचार आला तो रेशमाया काचा! माणसानं अलशारीनं एकमेकांया सोयीसाठी घाळं, ऑफसअवस, सुा िनमाण केया आिण तोच यांचा गुलाम झाला. लवकर इकडून ितकडे जाता येता यावं हणून लोकस, –फाट लोकस चालू केया आिण मग तोच याचा बंदा सेवक झाला! ‘ए चंा, लेका ऊठ ना! साडेपाच वाजले. ‘पाच पतीस कजत’ पकडायची नाही का?’ जाता जाता सामंत ओरडला. –मी भानावर आलो. देहाचं यं उभं रािहलं, पण याच वेळेला मन बंड कन उठलं. – णभर मनात िवचार आला, गाडीसाठी आपण, क आपयासाठी गाडी? –आपयासाठी गाडी! मग झालंतर! आज धावाधाव नाही करायची... कोश फोडायचा!! नाही तर काय! रोज धावाधाव करायची हणजे काय! सकाळी ऑफसला यायचं हणून एकदा धावायचं. नवरा न ऑफसला िनघाला. दांडी मारीत नाही ाची खाी झाली हणजे बायको नेमक ेमात येते. माया परीटघडीया कपांची पवा न करता ितया मनातून मला िमठी मारायची असते. ती दोन पावलं पुढे येते, तोच नऊ–बावया फाट लोकलची आठवण होते, पळत पळत टेशनवर यावं लागतं... समोन गाडी टेशनात येताना दसली का, ‘सगळं जग िमया आहे, फाट लोकल सय आहे’ असं हणावसं वाटतं आिण ‘फुटबोडवर सवार होना खतरनाक है’ ा रेवे अिधकायाया कळकळीया सयाकडे दुल कन पकडावा लागतो तो फुटबोडच!... –ाच गोी संयाकाळी!... छे कुठं तरी हे थांबलं पािहजे. कुणीतरी थांबवंल पािहजे... भंतीवरया घाळानं साडेपाचाचा टोला दला. सकाळी पुढं जाणारं घाळ संयाकाळी हमखास मागं कसं राहतं ाचा िवचार करीत मी हातावरचं घाळ पािहलं
आिण एकदम याच वेळी मोांदा हसलो!... ... आदतसे मजबूर! –हे सारं थांबलं पािहजे हणताना मी घाळ बरोबर आहे क नाही हे पािहलं. चालू दे बेाला जरा वत:या तालात! मागं तर मागं, पुढं तर पुढं. आज आपण याया नादी लागायचं नाही... हातावरचं घाळ काढून मी ते िखशात टाकलं. आज अगदी अिनबध हायचं असं मी ठरवलं. हसतमुखाने वागत करणाया बायकोचाही कंटाळा आला होता आज! ितया हातचे पोहे अन् गरम चहा यायला आज मन उसुक नहतं!– काहीतरी िनराळं हवं होतं – आजवर न घडलेलं; पुढंही न घडणारं! भूतकाळ पण नको आिण भिवयकाळही नको; अभुत वतमानकाळ हवा होता, –अभुत! टेबलावरचा टाईपरायटर मी बाजूला सरकवला. ऑफसरमाणे दोही पाय लांब कन खुचत हेलकावे देत बसलो. घाळाची टक टक शांत वातावरणात भयाणता िनमाण क लागली. ५–३५ झाले. िमिनटकाटा तासकााला हणाला, ‘एऽ! तो चंा बघ. रोज पाच िमिनटं लौकर पळतो. आज बॉससारखा बसलाय. बायको माहेरी गेलेली दसतेय!’ तासकाटा हणाला, ‘मी गेली पंधरा–वीस िमिनटं बघतोय यायाकडे. मजामजा करतोय बेटा! आपयाकडे बघतोय – मोांदा हसतोय! हातावरचं घाळ यानं िखशात टाकलं मघाशी. मामला िनराळा आहे!’..... या कापिनक संवादाचं मला हसू आलं. खरंच, िनरिनराळी घाळं बोलू लागली, तर काय गंमती होतील! ती आपण होऊन सांगतील, ‘तुमचं घाळ पाच िमिनट पुढं आहे.’ मी डोळे िमटून घेतले. खुचला हेलकावे देऊ लागलो. ‘गोखले, तयेत बरी नाही का रे?’ –मी डोळे उघडले. पांा सहबुेला समोर पान खरोखरच अभुत वतमानकाळ सु झायाचा मला भास झाला. ‘मी मत आहे रे, पण तू अजून इथं कसा?’
मायाशेजारी आसन ठोकत पांा हणाला, ‘नाही गेलो आज, कंटाळा आलाय सगयाचा!’ –पांाया तडून ‘कंटाळा’ शद? –खरंच अभुत– ‘पांा शुीवर आहेस ना?’ ‘शुीवर आहे हणूनच तसं हणालो. आज खूप कंटाळलो आहे बघ!’ ‘कशाला पण?’ ‘कशाला नाही ते िवचार. आज िपशवीसुा घेतली नाही बरोबर!’ –पांा उरला. ‘खरंच क रे!– वायाया यादीचं काय?’ ‘ती पण घेतली नाही.’ मी एकदम खूष झालो. मायासारखा आणखी एक जीव बंड कन उठला होता; – तोही पांासारखा! –हा पांा पाच–पतीसची गाडी धावत पकडायचा. इंजीनपासून चौथा डबा दादरला पुलाजवळ येतो. गाडीचा वेग मंदावयावर पांा उडी मारतो. धावत धावत पूल चढतो. पिम दादरला जाऊन वायाकडे िपशवी आिण यादी टाकायची, परत टेशनवर येऊन पाच अावची गाडी पकडायची; मािहमला जायचं; हा याचा रोजचा म! मािहमला याया भावाचा पेपरटॉल आहे. यायाशी नेहमीचा िहशेब करायचा आिण दादरची दुकानं बंद हायया आत परतून वायानं तयार ठेवलेली िपशवी घेऊन घरी जायचं, हा याचा नेम. वडाला दिणा घालणाया हातारीचा नेम मोडेल एखादवेळी, पण पांाया ा मात खंड नाही पडायचा! गोखले रोडला पांाचा वत:चा टॉल आहे. ितथं तो पहाटे साडेपाचला सापडणार हणजे सापडणार! पेपर कती खपले ाचा िहशेब ऑफसला येताना गाडीत आिण संयाकाळी परतताना वायाया यादीचा िहशेब. असा हा ‘अथमंी’ पाच–चाळीस झाले तरी खुशाल माया शेजारी बसून हणत होता, ‘कंटाळा आलाय सगयाचा?’
‘आज काय वाटतंय सांगू का?’ – पांा सांगू लागला. ‘अगदी काात सांगतो बघ.’ –पांा काात बोलणार?’ – –आणखीन अभुत!’ ‘सांग सांग!! – मी हटलं. ‘किवता कुणाची आहे. माहीत नाही. सगया ओळीही आठवत नाहीत. सािहय आपला ांत नाही, पण ही किवता अधमुध का होइना, आठवतेय – ाचं कारण ती वाचतानाच जीवनाला पश क गेली बघ!’ ‘पांा, तुला झालंय काय आज? – जीवन – पश काय हणतोस तरी काय?’ ‘थांब रे, किवता ऐक आधी.’ या माया पंखांनी उडयाचे वेड दले पण माया हातांनी घरटे हे िनमयले. –मधली कडवी संपूण आठवत नाहीत. पण अथ असा क, आकाशातून उडताना घराची ओढ बेचैन करते आिण घरी आलं क परत आकाशाचं वेड लागतं. शेवटचं कडवं बहारदार आहे.– हे िविच दु:ख असे घेउिन उरी – मी जगतो घरातुन, गगनातुन –शािपत मी तगमगतो... ...‘वा वा, शािपत मी तगमगतो!’ – मी बेहोषीनं ओरडले,
‘पांा चल, आपण मनमुराद भटकू या.’ ‘कुठं पण?’ – यानंही उसुकतेनं िवचारलं. ‘दशेचंही बंधन नको.’ –आही उठलो. बाहेर पडलो. नकळत दोघं लोराफाउटनकडे जाऊ लागलो. एकाच मन:िथतीया पाशांनी दोघांना जखडलेलं होतं! दोन दमेकयांना जसा एकमेकांयाबल िनरायाच तहेचा ओलावा वाटतो, यामाणं आमची अवथा झाली होती; कंवा दोन पिहलटकरणमाणचं–! पण माया मनात माया थेितर, पांाला मायासारखंच वाटायला काय कारण घडलं असावं ही गोही थैमान घालीत होती. याला िवचारयावाचून मला राहवेना. ‘पांा, तुला रे का असं एकदम वाटू लागलं? तुला काय कमी आहे?’ ‘काहीतरी कमी आहे हणून अशी अवथा ा होते, असं तुला कुणी सांिगतलं? मग तसं पािहलं तर तुला तरी काय कमी आहे?’ मी काही उर देणार, तोच समोन एक मोटर अगदी आमया रोखानं आली. पांा पुढं पळाला. मी मागं रािहलो. मोटार दोघांया मधून जायला जेमतेम दीड–दोन सेकंद लागले असतील, पण तेवढा काळही मोठा वाटला. ‘हे मुंबईतले मोटारवाले माणसांवर नेम धन मोटारी चालवतात.’... पांडुरंग हसला. मी पण हसलो. आज पांडुरंगातला ‘रंग’ साफ बदलयासारखा वाटत होता! ‘मला आता काय वाटतयं सांगू? लहान मुलं  आली रे आली क मयेच रयावर कशी बसकण मारतात, अगदी तसं मला रयाया मयभागी जाऊन बसावंसं वाटतंय!... खरंच मजा असते लहानपणी. असं एखादं पोरगं हटून बसलं, क आईबाप वैतागतात, पण रयावरची इतर माणसं कौतुक करतात. तुझा छोकरा असं काही करतो क नाही?’ पांानं िवचारलं. मी एकदम काबराबावरा झालो. मला सुहासची आठवण झाली. चेहरा उतरला. पांा मला नीट याहाळत हणाला, ‘असंच आहे बघ’ पण माया हातांनी घरटे हे िनमयले.’ वत:ला सावरीत मी हणालो, ‘छे छे, तसं काही नाही.’ आही गप झालो. भरकटलेया मनाची भटकयाला अनुपम जोडी िमळाली. मी
कुठयातरी िनराया जगात आलो होतो. पांडुरंग पण िनराया िवात रममाण झाला होता. दोघांनाही एकमेकांना चाळवायची इछा रािहली नहती. चालत होतो मा बरोबर. रता ओलांडताना एखादा मागं रािहला तर दुसरा थांबत होता. कसलंही बंधन नको हणणारे आही दोघे, पण याचं बंधन मी पाळत होतो, माझं तो मानीत होता. आही दोघे ‘गेट वे ऑफ इंिडया’पाशी आलो .... दशेचं बंधन नको हणता हणता... यंवत ितथया कावर बसलो. समुाची अथांगता मला आज नाने जाणवत होती. आकाश पण खूप मोठं दसत होतं. का कुणास ठाऊक, गेट वे ऑफ इंिडयाची ती भ कमान कालच बांधून पुरी झायासारखी वाटू लागली. घरी गेया बरोबर वसुधेला सांगायचं, ‘आकाश खूप मोठं आहे... समु तर फारच अथांग आहे...’ भारावलेया आवाजात पांडू हणाला, ‘कसा अवाढ पसारा आहे नाही! आपण केवढेसे यापुढं! आपली भरारी ती काय, फारफार तर वुईकएडला पुणं! तेवाला आपण वास हणतो आिण याचा आपयाला िशणवठा येतो! ं!’ ‘मलाही असंच काही हणावसं वाटत होतं, पण जमत नहतं. आिण मग जमावं असंही वाटेना...’ ...उहामुळं का तापला होता. पण यातही िनराळी ऊब वाटत होती. िचत् मोठी लाट येत होती. तुषार अंगावर उडत होते. जणू हणत होते, ‘ये आमयात ये, अथांग हो.’ खरंच, मारावी का वन उडी?... ‘पांा, इथून उडी मारली तर काय होईल रे?’ माया ाला उर न देता पांाने िवचारलं, ‘िसगरेट ओढणार?’ ‘तू कधी ओढायला लागलास?’ ‘मी नाही ओढत.’ पांा झटपट हणाला.
‘मी पण नाही लागलो ओढायला अजून.’ – मी ‘हणूनच िवचारलं. आज काहीतरी िनराळं करावंस वाटत आहे ना?’ – मी मनापासून हसलो. ‘ठीक ठीक, आण एक पाकट.’ पांा िसगरेटची घेऊन आला. आही या पेटवया. बरोबर झुरके घेतले. दोघांना एकदम ठसका लागला. दोघंही मनमुराद हसलो. ‘पांा, िसगरेस नवीन ाया माहीत आहे का तुला?’ ‘नाही.’ ‘ऐक तर– एका टोकाला अी आिण दुसया टोकाला मूख माणसाचे ओठ असलेली पांढरी कांडी.’ ‘हणजे, आपण आज मूख आहोत तर?’ ‘येस् ऽ’ मी आणखी एक झुरका घेतला. ‘आज एकदम वैताग आला बघ! संबंध दवसात एकाही चहाची पैज मारली नाही. टायिपट माथाची चेा केली नाही. – एकदम सगळं बेगडी वाटू लागलं! धावाधाव फुकट वाटू लागली! तोच वाणी... तोच टॉल... तेच िहशेब... आिण – आिण – हे बघ, कुठं बोलू नकोस, पण कनई, आज बायकोचाही कंटाळा आलाय बघ!’ पांा शेवटचं वाय बोलला आिण याचा चेहरा हां हां हणता बदलला. बायकोचा कंटाळा आला, ा वायाबल याचा चेहरा अपरायासारखा दसू लागला. मला याची एकदम कव आली. एखादेवेळी मनात िवलण भावनांचा कलोळ झाला तर माणसाला इतकं चाचरावं लागतं? छे... कसलं जीवन माणसाचं? आिण मग मला सगयाच माणसांची कव आली. माझी पण मला दया आली. माया बायकोची आली. बायको... बायको... वसुधा... सुहास...! मी पांडुरंगाकडे पािहलं. दोनच झुरके मान यानं िसगारेट फेकून दली होती. याचा चेहरा आणखीनच िनराळा दसत होता. –गदत चुकलेया मुलाचा चेहरा जसा भांबावतो तसा तो भांबावला होता. –िवचारांया गदत हरवला होता तो!
‘तुला घरी जायला उशीर झाला हणजे बायको काय हणते रे?’ जो  मी िवचारणार होतो तोच  पांानं िवचारला होता. घरची आठवण हायला लागली तर! साहिजकच आहे! कोशातून बाहेर पडयावर कांचं फुलपाख होतं आिण ते उडू शकतं. आही जातीत जात कोश फोडू शकलो तरी उडू शकत नाहीच! ‘अधाच तास उशीर झाला तर शंभर वषाचं आयुयदान िमळतं. एक तास उशीर झाला तर गरम चहा आिण गाराचं बोलणं – याऐवजी गरम बोलणं व गाराचा चहा िमळतो. दोन–तीन तास उशीर झाला तर घरात अबोली रंग फुलतो आिण चांगली रा झाली तर मा गॅलरीत उभं रािहलं जातं. येक लोकलची माणसं बारकाईनं पान यात मला शोधलं जातं मग मा एकदम काळजीयु ेमाचं बोलणं ऐकायला िमळतं.’ मी लांबलचक वगवारी सांिगतली. ‘हणजे आज शेवटचा योग तर?’ नकळत मी ओरडलो, ‘हणजे इतका वेळ इथं बसायचं क काय?’ ‘घरचा िवचार आला ना डोयात?’ पांानं मला शदात पकडलं. वातिवक तोच आता अधीर झाला होता. पण याला ‘चला, उठू या’ या शदांची अपेा मायाकडून होती. आिण रबराची श समजयावर ते उगीचच ताणयात अथही नहता. ‘पांडोबा, आपण उठू या आता. साडेसात वाजले. इथून बोरीबंदर आिण ितथून सल रेवेया लहरीमाणे गाा. एक तास तरी सहज जाईल.’ ‘इथून खरं हणजे हलावसं वाटत नाही रे.’ – असं हणत तो ‘पटकन्’ उठला. मीही उठलो. कपडे उगीचच सारखे केले. दोघांचं चालणं परत मूकतेनं चालू झालं. आही दोघे आता लाजलो होतो, शरमलो होतो. काहीतरी वेगळं करावंस वाटत होतं दोघांनाही. जातीत जात काय क शकत होतो आही? – घरी दोन तास उिशरा पोचायचं आिण अशीच एक वेडाची लहर हणून एखादी िसगारेट ओढायची. बस!... दोघांनाही आपापया सामयाची – भरारीची कंवा यापेा दुबळेपणाची जाणीव झाली होती, अगितकता ययास आली होती! आही बोरीबंदरला आलो. ‘अरे, ती बघ, फाट लोकल सुटणार आता!’ – पांा ओरडला आिण बंधनािव ओरडणारे आही दोघं गाडीकडे धावत सुटलो.
गाडी िमळाली. गार वारं लागताच डोकं जरा शांत झालं. माझे िवचार गाडीपुढे धावून घरी पोचले. वसुधा काय करीत असेल?... गॅलरीत येऊन उभी रािहली असेल, सुहासला हांक मारायला िशकवीत असेल... पटकन मनात िवचार आला, ‘हणजे रोजचंच दृय!’ पुन: कंटाळलो. पुन: अगितकेची जाणीव झाली. फाट लोकल पकडतानाची धावपळ आठवली. चाकांचा खडखडाट आिण वेगानं उलट दशेने धावणारे खांब मला उपाहासानं हसताहेत असं वाटू लागलं. दादरला आही उतरलो. माझा िनरोप घेऊन पांा सपासपा िनघून गेला. मी यायावर िचडलो. ाला उगीचच बरोबर घेतला. आज मी एकटा हवा होतो. आखी रा ‘गेट वे’ वरच काढली असती. चरफडत चाळीचे िजने चढून वर आलो आिण दाराशी आलो तो भलं मोठं कुलूप! आणखीन वैतागलो. रागानं कुलूप काढलं. लाथेने दरवाजा उघडला. दवा न लावता, कपडे न बदलता पलंगावर अंग झोकून दलं. नवरा घरी यायया वेळेला बायको घरात नाही हणजे काय? पवाच रािहली नाही घराची, अन् नवयाची... येऊ दे वसुधेला. चांगलं... फायर करतो!... उघा दरवायातून नजर आकाशाकडे गेली. आिण .... या माया पंखांनी... उडयाचे वेड दले उडयाचे वेड दले उडयाचे.... खरंच! वसुधेला आकाशाबल आिण समुाबल सांगायचं आहे नाही का?– मी मग ितची वाट पा लागलो. सहसा मी घरी परतायया वेळी ती बाहेर जात नाही; आज गेली होती. आणखीन अभुत! बरं झालं ती घरात नाही तेच! ऑफसात काम होतं हणून थाप नको मारायला!! बराच वेळ मी तसाच पडून होतो. जवळजवळ तासाभरानं वसुधा आली. अंधारात
बसलेला पान चकत झाली. दवा लावयावर, मी अंगातला कोटही न काढता झोपलेला पान ितला आणखीनच िवमय वाटला. ‘केहा आलात?’ ‘बराच वेळ झाला.’ ‘खाऊन घेतलंत?’ ‘नाही.’ ‘टेबलावरची िची नाही पािहलीत?’ ‘आलो तो असाच पडलोय.’ ती मग झरकन् जवळ आली. ‘रागावलात?’ ‘नो नो. सुहास कुठाय?’ ‘आईकडे.’ मी गप बसलो. ितची अपेा होती, मी ितला ‘कुठं होतीस?’ हणून िवचारावं; नेहेमीमाणे रागावावं, पण मला काहीच करावंस वाटत नहतं. बराच वेळ ती मायाजवळ मूकपणे बसून रािहली. मग हणाली, ‘हे काय हो, मला काहीतरी िवचारा ना! बोला. रागवा. ओरडा!’ काहीतरी िवचारा ना!’ इतका वेळ कुठं होतीस’ हणून खडसवा ना!’ ‘का हणून?’ मी शांतपणे िवचारलं. –माझं नवीन वप पान ती गडबडली, आिण मग मायाकडून ाची वाट न बघता माया अंगावर रेलीत ती हणाली, ‘तुही रागावणार नसाल तर एक सांगणार आहे.’ ‘काय?’
‘मी आज कंटाळले होते – सगयाला? –हणजे अगदी तुहालाही. काय हटलं रोज तुमचं हसतमुखानं वागत करायचं.’ –मी गप होतो. –हे हो काय? तुही रागवा क अजून तरी!’ माझी शांतवृी ितला सहन होईना. पेलवेना. तरी ितला खूप बोलायचं होतं. आपयाच नादात ती हणाली, ‘आज सुहासचाही कंटाळा आला होता. काहीतरी वेगळं घडायला हवं होतं– पण आहा मेया संसारात अडकलेया बायकांया आयुयात वेगळं काय घडणार? – सुहासनं आईकडे जायाचा ह घेतला तशी याला दलं ितकडे पाठवून! मी बसले मग चौपाटीवर जाऊन!’ –मी मोांदा हसलो. ितला जवळ ओढीत मी हणालो, ‘इतका वेळ तू–’ ‘चौपाटीवरच होते. उठावसंच वाटेना. पण शेवटी उठलेच– आमची धाव एवढीच. पुषांसारखं थोडसं असतं आमचं? शेवटी बायका या बायकाच.’ शेवटचं वाय मला लागलं, पण हसूही आवरेना. ती मा याच वेगात बोलत होती, ‘आज सगळं नवीन वाटत होतं. समु, आकाश, वाळू, माणसं...’ मग मा मला रहावेना. माझी आगितकता मला आठवली. कोशाबाहेर पडयाची दुबळी धडपड आठवली. काहीसा आवाज चढवीत मी मग िवचारलं, ‘एवढा वेळ तू समुावर होतीस? आिण तीही एकटी?’ माया गयात हात टाकत आिण छातीवर डोकं घुसळीत ती हणाली, ‘ऊं ं! – एकटी नहते. मायासारखी आणखी एक वेडी होती बरोबर! – तुमया पांाची बायको!
अपघात
झुलया दरवायाला धा देऊन एक तीस–बीस वषाचा तण माया खोलीत घुसला. याचं ते तसं येणं, का कोण जाणे, मला आवडलं नाही. वातिवक याच पतीनं आजपयत बरेचसे आलेही असतील. पण याचं येणं मला आवडलं नाही, एवढं खरं! तथािप मला नाटक करणं अवयक होतं. नाटक करयाचे संग माणसावर नेहमीच येतात. यातून मायासारया वसायाया माणसाला – वकलाला तर िमिनटािमिनटाला नाटकच करावं लागतं. वकलाचं पिहलं भांडवल हणजे उम अिभनय करणं! शय तेवढा चेहरा सौय करीत व आवाजात जातीत जात मादव आणीत मी हणालो, ‘या बसा.’ तो मायासमोर बसला. याचं ते बसणंही मला आवडलं नाही. एकच ण मनात िवचार आला क याला सांगावं, ‘मी कामात आहे. थोडा वेळ थांबावं लागेल.’ याया नजरेकडे माझी नजर गेली आिण काय गंमत मला याचं ते बघणंही आवडेना. वाटलं, मायाकडे ाच दृीनं हा फार वेळ बघत बसता कामा नये. ाला लवकर कटवावा. काय काम आहे, अशा अथानं मी यायाकडे पािहलं. ‘माझं नाव सदािशव आमाराम बोकल. सातायान आलो आहे. मला एके ठकाणी सरकारी नोकरी िमळते आहे. मी एम्.एसी झालो आहे. पण यापूव मला एका फॉमवर मॅिजेटची सही हवी आहे. तेहा या आधी...’ ‘एखाा वकलाची सही हवी आहे!’ मी याचं वाय पुरं केलं. जणू काय मला याचा आवाजही आवडला नाही. अशी माणसं पुकळ येतात. यांयाकडून आही पाच पाच पये घेऊन आमची सही देतो. मी याची सटफकटं बघायला मािगतली. मधून मधून मी ती याहाळत होतो. मधून मधून यायाकडे नजर टाकून यांचं िनरीण करीत होतो. पाच पयांपेा जात फ सांिगतली तर चालयासारखं आहे का, हे मला अजमावायचं होतं. याचा चेहरा व पोशाख साधारण होता. पण पोशाखावर काय अवलंबून असतं हणा! काही जण अशा वेळी मुाम साधारण पोशाख घालतात. पोशाखावन मला न काही ठरिवता येईना. तोच माझं ल याया हातातया घाळाकडे गेलं. माया नजरेत ते तेहाच भरलं. चांगयापैक फावरयुबाचं एटनिमटक सोनेरी पाचं घाळ होतं. कमान दोनशेअडीचशे पये कंमत असेल. मग मी िनणय घेतला. याची सटफकटं याला परत करीत मी हणालो, ‘ठीक आहे. मी तुहाला सही देतो. याला तुहाला दहा पये फ ावी लागेल.’
खुचवन एकदम उठून तो हणाला, ‘फ आिण तीही दहा पये? एका सहीसाठी दहा पये?’ मला आय वाटलं. शांतपणे मी हणालो, ‘होय, दहा पये. सहीसाठी. ओळख नसलेया ओळखीसाठी. ा गृहथांना मी ओळखतो असं मी खोटंच सांगणार. माया सांगयावरच मॅिजेटची सही होणार. तेहा याची एवढी कंमत आहे. तुहाला काय वाटलं?’ ‘मला वाटलं, तुही सही फुकट ाल.’ ‘तुहाला यापूव पािहलं नसतानाही?’ ‘होय!’ ‘का हणून?’ ‘केवळ भूतदयेनं!’ तो सहजतेने हणाला. मला िवलण चीड आली. एक अनोळखी इसम मला भूतदयेया गपा िशकवतो याचा अथ काय? ‘आपण जाऊ शकता!’ मी तेनं हणालो. ‘मला तुमचं आय वाटतं. जे काम तुहाला जाता जाता करता आलं असतं...!’ हणून तो रागानं बाहेर िनघून गेला. आता तो एम्. डी. मेहताकडं जाणार हे मी ओळखलं. मेहता याच कामाबल यायाकडे वीस पये मागणार ाची याला कपना नहती. आपण असं वागायला नको होतं, असं उगीचच मला वाटू लागलं. थमदशनी ितकूल ह झाला हणून आपण असं वागलो हे माया लात आलं होतं. तो माणूस समोर होता तेहा मला याची अितशय चीड आली होती. आता तो बाहेर गेयावर मला उगीचच चुटपुट लागली. थोाच वेळात तो माया दारावन पुहा परत गेला. माझा तक खरा ठरला होता. मला याची ोरं आठवताच, अशा माणसाशी आपण योय तसंच वागलो, अशी वत:ची समजूत घालीत मी दुसया कामाला लागलो. सुमारे तासभर काम केयावर मी घरी यायला िनघालो. वाटेत मला माझा िम डॉ. फाटक ाला भेटायचं होतं. राी आमचा िसनेमा ठरला होता. फाटक माझा बालिम. मयंतरी उ िशणासाठी परदेशी गेला होता. काही दवस ितथेच थाईक झाला होता. सातआठ वषात याची काहीच हककत समजली नहती. परवा घरी जात असताना ‘शुक् शुक्’ कोण करतंय हणून मागे वळून पाहतो तो सुर फाटक! मी हटलं,
‘अरे! काय, तुझा पा काय साहेबा? केहा आलास?’ ‘फुकट वकल झालास बघ. वतमानप वगैरे वाचत नाही वाटतं? साया वतमानपांतून आमचं आगमन छापून आलंय्. वकल आहेस का...?’ ‘हजाम नाही!’ याची नेहमीची तुलना आठवून मी वाय पुरं केलं. यावर तो खदखदून हसला होता. याचं ते हसणं, बोलणं, बघणं, सगळं सगळं कायम होतं. खूप दवसांनी भेटलेया िमांमये काही आयकारक बदल झालेला दसावा अशी यामाणे एक सु इछा असते. याचमाणं तो अगदी होता तसाच आहे हे दसयावर िनराळाच आनंद होतो. यामाणे यायात काहीच बदल न झालेला पान मला बरं वाटलं. मी हणालो, ‘तुयात काहीच बदल झालेला नाही.’ ‘तू कती बदललास ते तरी सांग!’ ‘मी? पिहलं हणजे मी कुटुंबवसल माणूस आहे. दुसरं हणजे मी बाप झालो आहे.’ माझा हात हातात घेऊन दाबत व पाठीवर हात मारत तो ओरडला, ‘छान.’ ती पण याची नेहमीची सवय. एकूण पूवचं सगळं कायम होतं. ‘कती वष होतास रे ितकडे?’ ‘आठ वष झाली बोलता बोलता.’ ‘मग येताना एखादी ‘मेरी’, ‘डॉली’ घेऊन आलास क नाही?’ ‘छट् ! काहीतरीच काय?’ ‘का? चांगया दसतात क या बायका!’ ‘आपया तंीत डौलानं जाणारी नागीण काय कमी सुरेख दसते?’ तो हणाला. मला उगीचच बरं वाटलं तेहा. ‘मग आहाला कुटुंब केहा दाखवणार?’ ‘दाखवू क! केहा येतोस घरी?’
‘घरी नाही येणार. असं क, येया गुवारी चांगलं िपचर आहे एक ‘रोमन हॉलीडे’ याला जाऊ. ितथंच ओळख. कशी आहे कपना?’ ‘िवलायती आहे!’ मी हसून हणालो. आिण आज तो गुवार होता, घरी जाता जाता याया दरवायावन जाऊन राीचा कायम न करणार होतो. पा शोधायला वेळ लागला नाही. दारावरच याया नावाची डौलदार पाटी झळकत होती. ‘आलास का?’ ‘आलो. आठवण कन ायला आलो. रकामा आहेस ना?’ ‘आहे. आाच एका कामातून मोकळा झालो. एक सहासात वषाची पोरगी इथं समोर मोटारखाली सापडली. मोटारवाला पळून गेला. पण एका शार माणसानं तेवात याचा नंबर टपून घेतला. पोरीला मायाकडे आणली. बँडेज बांधलं. दोन इंजेशनं आवयक वाटली हणून दली.’ ‘अरेरे, फार लागलं का रे?’ ‘लागलं असतं– हणजे मेलीच असती! या माणसामुळं बचावली. पण खरी मजा पुढंच आहे. मी याला िवचारलं, ‘तुमची मुलगी का?’ तो हणाला, ‘नाही. डॉटरकडे या’, हणून बयाच जणांनी ओरडाओरड केली पण पुढाकार कोणीच घेतला नाही. मी हणालो, ‘मग आता िहचं घर?’ ‘ितया दरात वही आहे यायावर पा आहे. ितकडे पोचवीन मी.’ मी थोडासा घुटमळलो. आता ती मुलगी पुहा मायाकडे येणार नहती. यांया फॅिमली डॉटरकडे नंतर ती गेली असती. पण या गृहथाचासुा या मुलीशी काही संबंध नहता. शेवटी जाऊ दे, काय पैसे मागायचे असा िवचार मी क लागलो. या गृहथाचं मायाकडे बारीक ल होतं. मला याची नजर आवडली नाही. ‘िबल कसं मागायचं ाचा िवचार करीत असाल तुही!’ अगदी चमकारक आवाजात यानं मला अनपेित  िवचारला, ‘अथात्’ माया तडून नकळत उर गेलं. आिण काय गंमत! या इसमानं ताडकन आपया हातातलं घाळ मायापुढं आपटलं!’ हे िडपॉिझट हणून ठेवा. पैसे उा आणतो. पाच पये जवळ आहेत. पण ते टॅसीला लागतील. खरं हणजे एका लहान पोरीला दोन इंजेशनं व बँडेज बांधलंत ात तुही िवशेष काय केलंत? तुमया मुलीसारखीच आहे ही तुहाला!’ ‘मला उगीचच राग आला. या माणसाची नजर व आवाज दोही मला आवडली नाहीत. मी बोललो, ‘काय हणून फुकट देऊ?’ ‘केवळ भूतदयेनं!’ अगदी सहजतेनं तो हणाला. मग मी फारच िचडलो. याचं घाळ ठेवून घेतलं. चांगलंच भारी आहे, याया हाताला
नहतंच शोभत नाही तरी!’ मला राहवेना. मी जवळ जवळ ओरडलोच, ‘दाखव ते घाळ!’ सुरनं ॉवरमधून घाळ काढलं व मायासमोर धरलं. या टाकून गेलेया गृहथाचं बोकलचंच घाळ होतं ते. सुरला मी माझी सकाळची हककत सांिगतली. नंतर राीया कायमाचं न कन मी घरी आलो. सौ.नं दार उघडलं. आत बघतो तो ही गद जमलेली, शेजारपाजारया सगया बायका आमया खोलीत जमया होया. पलंगावर डोयाला बँडेज बांधलेली माझी मुलगी शुभा झोपली होती! सौ.नं. एका दमात मला सगळी हककत सांिगतली. बोकलया चांगया वभावाचं वणन ती पुहा पुहा करत होती! दुसया दवशी बोकलला कोटात केहा एकदा पाहीन असं मला झालं होतं. मी कोण, ती मुलगी कुणाची हे याला सगळं समजलं असणारच. याला माया सहीची गरज असणारच, तेहा तो भेटायला आयािशवाय राहणार नाही, ाची मला खाी होती. मी जरा लवकरच घन िनघलो. कोटात येऊन एक तास झाला तरी बोकलचा पा नहता! तासाचा दीड तास झाला, दोन झाले, अडीच–तीन तास झाले. पोटात कावळे कोकलायला लागयावर मी कंटाळून खोलीया बाहेर आलो. समोर पाहतो तो हरांात बोकल उभा! मी धावतच यायाकडे गेलो आिण हटलं, ‘तुमचे मायावर अनंत उपकार झाले. माझी मुलगी– नहे– माझा ाणच काल तुही वाचवलात. मायाजवळ आभार मानावयाला शद नाहीत. चला आत. तुहाला सही हवी ना?’ िनवकारपणे तो हणाला, ‘मी सही घेतली मेहतांची. हटलं, पैसे देऊन यायची ती चांगया वीस पयेवायाची यावी. एका िमानं पैशाची वथा केली. तेहा हटलं, कुणापाशी दयेची याचना करायला नको!’ मी अरश: गोठून गेलो! ‘— आिण, अरे हो, हा या कालया या मोटारवायाचा नंबर.’ यानं माया हातात कागदाची घडी ठेवली. मी याया हाताकडे पािहलं. याया हाताला घाळ नहतं!
आयाचा दवस
कोणताही आडपडदा न ठेवता सुवातीलाच सांगून टाकणार आहे क पोरगी फड होती. आता फड पोरीिवषयी िलहायचं हणजे केवळ एवावर थांबून भागणार नाही ाची या रिसक मनाला जाणीव आहे. आलाच! आलाच! बाकचा तपशील ओघानं आलाच! — थम कशी दसली, कुठं दसली, केहा दसली... पण जरा सबूर! सहसा मी ियांिवषयी िलहीत नाही; पण एकदा िलहायचं ठरवलंच तर हातचं काही राखूनही िलहीत नाही. सगळं सांगतो. फ जरा सबूरीनं या. एखाा सुंदर मुलीचा पाठलाग करताना आपण जेवढी सावधिगरी बाळगतो तेवाच सावधानतेनं मला िल दे! पुयान सकाळी साडेसहा वाजता िनघणारी ‘जनता’ ही गाडी मुंबईला दहाया आत पोचते एवढाच ितचा घेयासारखा गुण! बाक या गाडीत काही नाही! ा डयातून या डयात जायाची सोय नाही, रेटॉरटकार नाही, आिण सवात िचडीची बाब कोणती असेल तर ही गाडी सकाळी फार लौकर उठायला लावते. ा गोीची मला फार चीड येते. परंतु मला वत:ला नंतरची गाडी आवडत नाही. हणून मी या दवशी चरफडत उठलो आिण पिहली तीन नंबरची बस पकडयासाठी डेन िजमखाना बस–टॉपवर येऊन उभा रािहलो, आिण ितथंच—ितथंच मला ती मनमोिहनी दसली! पापणीवर रगाळणारी झोप कुठया कुठं पळाली. सगळं जग नवीन दसू लागलं. सुंदर दसू लागलं. डेन टॉकजवर लावलेया बेकार पोटसवरही मोहक रंग चमकयासारखं वाटू लागलं. समोर उया असलेया एका थडलास टांयामये डुलया घेणारा टांगेवाला पण एकाएक आवडू लागला. वतमानपं िवकणाया मुलाचा एरवी ककश वाटणारा आवाजही आज मुकेशसारखा वाटू लागला! आणखीन् ... खूप काही काही वाटलं. झपाझप पावलं टाकत मी रांगेत ितया शेजारी जागा पटकावली. दवसाची सुवात तर चांगली झाली होती! आता दुसरा िवचार; ही शुभांगी आपयाला सोबत कुठवर करणार? मॉडन हायकूलपयत का ऑझहटरीपयत? आिण थेट मुंबईपयत आली तर? तर... तर...? ‘तेिच पुष भायाचे.’ एक कॉलेजकुमार सायकलवन जाताना मला ऐकू येईल एवा बेतानं हा चरण गुणगुणत गेला. रिसकता आिण पुणेकर. दोघांपैक कुणाचा जम अगोदर झाला? रिसकतेचा क पुणेकराचा? कुणाचा का होईना! ती मनमोिहनी मायाकडे पान अफुट हसली एवढंच खरं!
बस कधी नवत वेळेवर आली. तीही साधारण भरलेली. आज सोमवार नहता. नाहीतर भलतीच गद असते— अगदी ा पिहया बसलासुा. मनात िवचार आला, क आपण ा मुलीया पुढं असायला हवं होतं हणजे बसमये कुणाया शेजारी बसावं ाचा ‘चॉइस’ ितला रािहला असता. आता ती अगोदर बसमये िशरयानं, इछा झाली तरी आिण ितया शेजारची जागा रकामी असली तरी लोकलेतव मला ितथं बसता आलं नसतं! आिण तसंच झालं! ितया शेजारची जागा रकामी असूनही ती तशीच सोडून मला एका कळकट सरदारजीशेजारी आसन ठोकावं लागलं. पण आजचा दवसच िनराळा! एखादा दवस, रगाळत शाळेला जाणाया म मुलांमाणे हळूहळू मावळतो; एखादा दवस ‘सगळा ाप िमया आहे’ असे िवचार िनमाण करणारा उगवतो, तर एखादा दवस केवळ एकामागून एक आय घडिवणारा उगवतो. आजचा दवस ा शेवटया कारातला होता. पुढयाच टॉपवर माया शेजारचा सरदारजी उठून गेला आिण ती मोिहनी मायाजवळ येऊन बसली. ‘यावं, यावं, तृिषतचातकमेघमाले!’ मी हणालो— अथात् मनात. िततयात का कुणास ठाऊक, माझी नजर समोरया पाटीकडे गेली. ‘िखसेकापूपासून सावध रहा!’ कंडटरला पैसे देता देता मी िवचारलं, ‘िखसेकापूची जागा कोणती हो?’ तोही बेटा रंगेल होता. िमशीतया िमशीत हसत आिण या मुलीकडे नजर टाकत तो हणाला, ‘गैरसावध माणसाया शेजारची.’ ऑझहटरीपयत गेली, िशवाजीनगरचा टॉप गेला, कोट, संगमिज सगळं सगळं मागं पडलं आिण कंडटरनं ‘टेशन’ असा पुकारा करताच मायाआधी ती उठून उभी रािहली. रेवे ितकटासाठी आही पुहा एका रांगेत शेजारी शेजारी उभे रािहलो. ितची उंची चांगली होती. ती माया खांापयत लागत होती. ितला सदय आिण शरीरसौव बहाल करयात िवधायानं कुठंही आखडता हात घेतला नहता. अगदी ितळमा उणीव ठेवली नहती! ‘भावबंधन’ मधया ‘लितके’ला सगळं सदय बहाल कन झायावर अखेर पूणिवराम हणून जाता जाता परमेरानं ितया गालावर एक तीळही ठेवून दला होता तसाच िहया पण! टेशनपयतचा आमचा एवढा वास जोडीनं झाला. आता काय वाटेल ते कन एकाच डयात एकाच बाकावर जागा िमळवणं अवय होतं. मी ठरवलं, आता ा वेळेला मा
आपण ितलाच पुढं पाठवायचं. ितनं खास बायकांचा डबा िनवडला तर सगळंच गाडं फसकटणार होतं! पण आजचा दवस आय घडवणाराच होता. बायकांचा डबा सोडून ती पुढं गेली आिण माझा जीव भांात पडला—नहे पुषांया डयात िशरला! ितया पाठोपाठ मी डयात िशरलो. ितयाच शेजारया जागेवर बॅग ठेवताना, ‘मी काही फार मनापासून तुमया शेजारी बसतो आहे असं नाही’ असा भाव चेहयावर दाखवायला मी अथातच िवसरलो नाही. इथवर तर मजल गाठली. आता बोलणं कसं काढायचं? तोच माझी नजर समोरया बुकटॉलवर गेली. फडिणसांनी काढलेया िवनोदी मुखपृामुळं ‘मोिहनी’ चा अंक उठून दसत होता. एरवी सहसा मी मुाम िवकत घेऊन काही वाचीत नाही. पण सांिगतलं ना, आजचा दवस िनराळा होता हणून? तातडीनं मी खाली उतरलो, अंक घेऊन डयात िशरलो. फडयांया कादंबरीतया नायकाचा मला नेहमी हेवा वाटतो—याला हमखास तणी भेटणार हणजे भेटणार! यात कधी वांधा नाही—काही नाही! ती मग ओठाचा चंबू कन बोलणार, आिण मग पुढं कामीर काय, म काय— अगदी सगळं! कशात उणीव नाही! पण आज तो नायक मीच होतो. आता मला नायकाला साजेशा सगया गोी केयाच पािहजेत. पोटस् वर बोललं पािहजे. राजकारणावर घसा कोरडा केला पािहजे. वायाची गोडी दाखवली पािहजे,— थोडयात हणजे असं काही केलं पािहजे—क कपाळावरची शीर त फुगली पािहजे! अगदी फडयांया नायकामाणे या मुलीया ओठाचा चंबू झाला पािहजे!... अंक काखोटीला मान मी फ डयात चढतो न चढतो, तच कानावर हाक आली. मी वळून पािहलं मया तडवलकर तड भन मला हाक मारीत होता. दांडी मान िसनेमाला िनघालेया लाकला हेडलाक भेटावा, नको तेहा नेमका समोन सावकार यावा, यामाणे आगंतुकपणे मया उपटला होता. ‘चल, चल लेका! ा डयात काय बसतोस? मी माझी जागा रझव केली आहे, चल तुझीपण वथा करतो ितथं.’ माया पकडलेया सीटवर बॅग ठेवून ितयावर ‘मोिहनी’ चा अंक टाकून मी मुकाानं खाली उतरलो. माझी अशी अवथा का झाली, मी शेळीसारखा मुकाट बाहेर का पडलो, हे समजयासाठी मया हा ंथ समजणं आवयक आहे. सायकलला दवा न लावता एक इपेटर चालला होता; पोिलस इपेटर हाही एक नागरकच ा मुावर यानं या इपेटरला सायकलवन खाली उतरायला लावलं तो आमचा मयाच! कॉलेजमये असता एका िवाथनीची आिण मयाची टर झाली. ितनं यायावर िवनयभंगाचा आरोप केला. करण वरपयत गेलं. ितथं आपया अफाट
वृवानं आिण युिवादानं आपलाच कसा िवनयभंग झाला हे मयानं िस केलं होतं! पुषाचाही िवनयभंग होऊ शकतो, हा िवषय या वेळी साया कॉलेजभर झाला होता. अशा आणखी खूप आठवणी आहेत! असा हा मया! ‘तू बोका—लोयाचा गोळा सोडून कसला येतोयस् माया डयात?’ असा यानं मायावर बेलाशक आरोप केला असता. थम मला वाटलं, फार तर गाडी सुटेपयत मया मला बसवून घेईल, हणून गाडी हालायची वेळ झाली तशी मी उठलो. पण लगेच माझा हात पकडून मयानं मला पुहा खाली बसवलं. ‘अरे, पण माझी बॅग, ‘मोिहनी’ चा अंक सगळं ितथं पडलंय ना?’ ‘तुला भीती खरोखरच आपया सामानाची वाटतेय, का या मुलीची वाटतेय? बमजी! हम सब समझ सकता है! माया शेजारया जागेवर अजून ‘तसं’ कुणी आलेलं नाही! बैठो यार यहाँ!’ मला ितथून हालणं अशय झालं. मयाला सोडून मी गेलो असतो तर याचा उलेख तो जमभर करीत रािहला असता, चार लोकांत माझं ‘न जमलेलं गिणत’ यानं ितखटमीठ लावून सांिगतलं असतं. हा सगळा िवचार कन मनािव मी ितथंच बसलो. मयाया गपात इंटरेट नसताना यात गुंगयासारखं दाखवू लागलो. याया फुसया िवनोदावर सात मजली हसू लागलो— थोडयात हणजे माझी चुळबूळ याया लात येणार नाही अशा बेतानं मी यायाशी बोलत होतो. पण िवचार ‘ितचा’ करीत होतो. या लांडयाया हातून माझी सुटका कजतला झाली. वाचाही मोह न धरता मी अगोदरया डयाकडे धाव ठोकली. आज गाडीला गद नहती हणून बरं. डयात तुरळकच माणसं होती. ती शुभांगी माया बॅगेला एखाा साीमाणे टेकून बसली होती आिण ितया हातात ‘मोिहनी’ चा अंक होता. रोिमओमाणं मला हणावसं वाटलं, ‘ओ, इफ् आय् वुड हॅव बीन द मॅगिझन!’ या मािसकाचा थोडा हेवा वाटला मला. खरंच मीच ते मािसक असतो तर... हरकत नाही! ितनं अंक वाचायला घेतला; पया साथक लागला. आता अंक परत मागायया िनिमानं ओळख... अंकातया कथेवर चचा... आजकालया सािहयावर माझं आवेशपूण भाषण... कपाळावरची उभी शीर... ओठाचा चंबू! कयाण येईपयत ती वाचतच होती. पण याची आता मला पवा नहती. चचा कदािचत नाही करायला िमळणार; पण नाव, पा तर हानं िवचारता येईल. कयाण मागं पडलं. आता दम िनघणं कठीण होतं. शेवटी मनाचा िहया कन फडयांचे
सगळे नायक आठवून मी ितला हणालो— ‘अंक देता का जरा?’ ‘अया! आता तुही काय वाचणार?’ सुवातीलाच आमया नाियकेनं चंबू कन िवचारलं. ‘नाही—हटलं—’ मी घुटमळलो. ‘आता ही. टी. येईपयत तुमची एकसुा गो वाचून होणार नाही.’ ती हणाली. ‘हरकत नाही. मी अंक घरी नेऊन वाचीन.’ मी हणालो. ‘अया! हणजे माझा अंक तुही घरी नेणार वाचायला?’ मी सदच झालो! काय बोलावं तेच मला कळेना. ितनं असा काही अनपेित पिव घेतला होता, यावर मायाकडे उर नहतं. डयातील बाकची माणसं मायाकडे िविचपणं पा लागली. हातातला ‘बबई–समाचार’चा अंक िमटून एक घेलाशेट मायाकडे रोखून पा लागला. मायाच वयाचा एक ‘रोिमओ’ ितयाकडे पान ितला नजरेनं सांगत होता. ‘घाब नका. मी आहे. पा हा काय करतो ते!’ एक मरााची बाई पण उगीचच तडाला पदर लावून हसू लागली, आिण ितचा नवरा तडातली िवडी पेटवायची सोडून काही ‘गमत’ बघायला िमळते का पा लागला. कोरा पडलेया ओठावन जीभ फरवीत मी या तवंगीला कसाबसा हणालो, ‘बाई, गैरसमज होतोय् आपला काही तरी. तो अंक माझा आहे!’ ‘काय बाई चमकार तरी! एखाा दवशी आयच घडतात! बाई बाई बाई! गयात पडयाचे कार मी आजपयत फ ऐकले आिण वाचले होते; पण आज य अनुभव आला! िमटर, तुमचा अंक तुही बरोबर नेलात. हा अंक माझा आहे, िवचारा कुणालाही!’ कुणालाही िवचारा हटयावर डयातया येकाला आपयावरया नैितक जबाबदारीची आठवण झाली. घेलाशेट हणाले, ‘आ बेन बराबर कहे छे.’ रोिमओ हणाला, ‘अफ कोस!’ आिण ती मरााची बाई मला काहीच न हणता आपया कारभायाला हणाली, ‘आा ग बया! ो बाया येगळाच दसयोय!’ या खुबसुरत पोरीची जात आता मला समजली होती. डयातया बाकया उतांचे एकेक पिवे पान एक पयाया अंकासाठी वाद वाढवणं आिण पराजय पकरणं ठीक
नहतं. मी गुपचूप बसून रािहलो. एखाा सुंदर कुपीमये अराऐवजी जहर िनघावं ाचं मी आय करीत होतो. एकदम मला बसमधला संवाद आठवला, ‘िखसेकापूची जागा कोणती हो?’ ‘गैरसावध माणसाया शेजारची!’ —ितला हा टोला समजला असेल का? कंडटरनं ितयाकडे हळूच पािहयाचं ितला कळलं असेल का? याचा ती सूड तर घेत नसेल? छे! ी हा ंथ एकंदरीत अनाकलनीयच. गाडी राइट टाइम होती. ऑफस साडेदहाचं होतं. आिण मी ऑफसयाच कामािनिम गावाला गेलेलो असयामुळे साडेअकरापयत ऑफसात पोहोचलो असतो तरी चाललं असतं. पटकन् एक िवचार मनात आला, आपण या मुलीचा पाठलाग करावा; ती कुठं जाते आहे ते शोधून काढावं. ितयाजवळ हातातया पसिशवाय दुसरं काही नहतं. मायाजवळ फ बॅग होती. ऑफसला उशीर झाला तरी चालणार होतं. पाठलाग कन ितचं राहायचं ठकाण शोधून काढायला काहीच हरकत नहती. तसा याचा काही उपयोग नहता; पण हटलं, पाहावं तरी अशी जात कुठं राहते! बोरीबंदर आलं. मी ितला आधी उतं दलं. पाठोपाठ मी खाली उतरलो आिण ितला कळणार नाही, अशा बेतानं ितया मागोमाग चालू लागलो. पाहतो तो ितकटचेकरला ितकट देऊन ती सरळ बुकटॉलकडे गेली आिण ितनं तो ‘मोिहनी’चा अंक ितथया सेसमनला गळ घालून बारा आयांना िवकून टाकला! झप् झप् पावलं टाकत मी पण बुकटॉलजवळ पोचलो. िमळालेले पैसे बरोबर आहेत क नाहीत हे पाहात ती ितथंच उभी होती. ितला ऐकू जावं हणून मी मुाम मोांदा सेसमनला हणालो, ‘एक ‘मोिहनी’चा अंक ा हो.’ ितनं मायाकडे बघताच काहीशा ताानं मी अंक नीट धरला आिण बाहेर जाऊन आडोशाला उभा रािहलो. माया मागूनच ती मला न बघता पुढे गेली. आिण ‘कॅिपटॉल’ िथएटरशेजारया हॉटेलात िशरली. पाठोपाठ चहा िपयाया िनिमानं मी पण याच हॉटेलात िशरलो. ितनं मला पािहलं असावं, पण याची आता मला पवा नहती. ितनं काही पदाथ खायला मागवले. मी फचहाची ऑडर दली. पण मी चहा अशा बेतानं पीत होतो, क ितचं खाणं संपताच माझा चहाही संपावा. अंकाया कंमतीएवढं खाऊन झायावर ती उठली. काउंटरवर बारा आणे टाकून बाहेर पडली. मीही चहाचे पैसे देऊन रयावर आलो. आता मा मी ितयाच मागे आहे हे ितला
कळणं इ नहतं. ‘डी’ टया बसटॉपपाशी आही पोचतो न पोचतो, तोच ती थबकली. ितला कुणीतरी हाक मारली होती, ‘कोण, शके? तू इथं कशी?’ मायाच वयाचा एक तण ितला िवचारीत होता. ‘अशीच.’ ती उरली. मी जरा बाजूला उभा रान यांचं संभाषण ऐकू लागलो— ‘पण मयेच? केहा आलीस?’ यानं िवचारलं. ‘आाच गाडीतून उतरले!’ ‘मग सामान कुठे आहे?–’ ‘काही आणलेलंच नाही सामान. संयाकाळीच परतणार आहे.’ ती उरली. ‘सहजच आलीस?’ ‘एका ठकाणी हेकसी आहे हणून समजलं, हणून आले!’ ‘मला सांग, असं सांगणं हणजे तुझे ॉपेस कमी करयासारखं आहे. पण जािहरात काही वाचनात आली नाही.’ तो तण हणाला. ‘जािहरात नाहीच आलेली. मला आपया देशपांडेकाकांकडून समजलं. या ऑफसरची आिण यांची चांगली मैी आहे.’ ‘हणजे तुला जागा िमळायासारखीच आहे तर!’ —ावर ती गपच रािहली. ‘घरची हालहवाल?’ यानं िवचारलं. ‘हाल आहेत. हवाला कोणावर ठेवायचा ाचा अजून पा लागलेला नाही!’ ती उरली. ‘हणजे?’ ‘हणजे काय? आहे या परिथतीत काहीच फरक नाही! बाबांचं िपणं–खेळणं चालूच आहे. आईचा आजार–सुधान वाढवलेली आवृीच हणा ना! ितची आशा धरयात आता
काही अथ नाही.’ ‘आिण केशव?’ ‘हणजे? तुला समजलं नाही का? केशव सहा मिहयापूवच वारला!’ ‘गेया वषात तुमयाकडची हालहवाल कळलीच नाही. वषभर मीही पायपीट करतोय. अजून काही जमल नाही नोकरीचं. बरं, आता काय करणार आहेस? जेवणखाण वगैरे?’ यानं िवचारलं. ‘काही िवचा नकोस. सांगायला शरम वाटते बघ. भाापुरते पैसे जेमतेम इकडून ितकडून जमवले, आिण केवळ बारा आयासाठी एक वेळया जेवयासाठी मी एका माणसाचा मािसकाचा ताजा अंक पळवला गाडीत, तो िवकला आिण तेवाच पैशाचं खाऊन घेतलं. आयुयात हे पिहलं वाईट कम...’ जात थांबयात अथ नहता. ा पलीकडचं ऐकायची इछा नहती. मी सरळ ऑफसचा रता धरला. ऑफसात पोहाचलो आिण कामाचा रपोट दला. कामात ल लागत नहतं. सुमारे तासाभरानं साहेबांकडून बोलावणं आलं. साहेबांया केिबनजवळ पोचतो तोच आतून कानावर संवाद आला, ‘तुमचं सगळं माय आहे. देशपांांजवळ मी सहज बोललो होतो. पण तेवाच कारणातव तुहांला नोकरी देणं कसं शय आहे? पिहयाच वषाला कॉलेज सोडलं हणता; पण तेवावर मला काही करता येणं अशय आहे. साहेब हणत होते. ‘मी कबूल करते. पण मला फार िनकड आहे हो!’ ‘मी कुठं नाही हणतो? पण एखादं कॅरेटर सटफकेट तरी आणायचंत...’ —मी दरवायाला धा देऊन एकदम आत गेलो आिण मागचा पुढचा िवचार न करता हणालो, ‘कोण शके? तू इथं कशी?’ ‘वा! तुमची िन यांची ओळख आहे वाटतं?’ साहेबांनी मला िवचारलं. ‘साधीसुधी नाही. मॅकपयत आही बरोबर िशकलो. पिहला नंबर ांनी शेवटपयत सोडला नाही शाळेत असताना!’ मी ठोकून दलं.
‘वा मग तुमचं काम झालं!’ साहेब ितला हणाले, ‘िनराळं सटफकट नको.’ नंतर मायाकडे वळून यांनी हटलं, ‘–ांना शमाचा टाइपरायटर ा आिण कामाची मािहती ा.’ केिबनमधून बाहेर पडयावर मी ितला िवचारलं, ‘टायपंग येतं?’ ितनं खालया मानेनं होकार दला. ितया हातात कागद देत आिण टाईपरायटरकडे िनदश करीत मी हणालो, ‘काहीही मजकूर टाईप कन दाखवा.’ ितनं पटकन टाइपरायटरमये कागद अडकवला आिण ितची बोटं झरझर ‘क–बोड’ वन फ लागली. मी पा लागलो. ितनं झरझर टाइप केलं होतं, ' ' मला एकदम हसू आलं. तीही हसू लागली. मी हतांदोलनासाठी हात पुढे केला. ितनंही तो आपया हातात घेतला. आिण— —पण आता मी सांगणार नाही! कॉिफडसमये कती यायचं, ालाही काही मयादा आहेत क नाही? बाक एखादा दवसच आय घडिवणारा!
ंग
अपा! अपा सोनटे! मला न समजलेला माणूस. दोन भाऊ शेजारी अन् गाठ नाही संसारी अशीच अवथा झाली होती! — सांगतोच सारं! ऑफसची वेळ. लोकलला ही गद!— गंगेया महापुरासारखी. अंगाचा ोण कन मीसुा यात होतो. वत:चं अितवच मी जवळजवळ िवसरलो होतो! पोयात बटाटे भरतात ना, तेसुा आत जरा आरामात बसत असतील! बेसुमार गद आिण यात मी सदनं िपडलेला! माझं ‘सूं सूं’ चाललं होतं. माया आजूबाजूचे लोक मायापासून यांना सद लागेल या िवचारानं मायाकडे जराशा ‘वरयाच’ नजरेनं पाहात होते. सदया ासापेा यांची ती ‘वरची’ नजरच मला ासदायक वाटत होती. जसं काही ‘सूं सूं’ करीत ऑफसला जायाची मला हौसच होती. मला उभेसुा राहावत नहतं! अचानक बाकावर बसलेला एक इसम उठला. यानं मला बसायला जागा दली. मला तो कणाचाच अवतार वाटू लागला. तुही हणाल, ‘एवा पदावर एकदम बसवायचं काय कारण?’ पण तुहीच िवचार करा, हलीया काळात कोण कुणासाठी थांबला आहे? कोण कुणाला िवचारतो आहे? जो तो आपयाच ‘ायात’ असतो हली! याग करणारे लोक इतके कमी उरलेत क, मग कुणाचाही याग ‘कणाया’ तोडीचा वाटू लागतो आिण माया तसया परिथतीत तर िन:संशय तो मला ‘कणाचा’च अवतार वाटू लागला. मी बसलो! कदािचत पुढयाच टेशनवर याला उतरायचं असेल हणून यानं मला जागा दली असावी, असं मला वाटलं. पण दोन टेशन गेली, तरी तो मायासमोर उभाच होता. शांत चेहरा, थोडासा गबाळाच! तसा याचा चेहरा अगदीच टाकाऊ वाटत नहता. जुया घराया, जळमटे व कोिळकं वाढलेया भंती कशा वाटतात, तसा तो मला दसला. दसायला दीनवाणा! कपडे बेताचेच ठीक! असा तो इसम या भरलेया गाडीत, कुयासमोर बसलेया मांजराया िपलामाणे कंवा वाघाया पंजयासमोर बांधलेया शेळीमाणं दसत होता. एकच ण माया मनात िवचार आला, ‘हा इथं का उभा आहे? या योनीत जमाला का आला? ाच काय योजन आहे या धकाधकत?’ आिण माझी मलाच शरम वाटली. ानंच मला जागा दली नाही का बसायला! पण का दली? मी कोण ाचा? ानं मला कधी पािहलं तरी आहे का? छे, ाला आपण काहीतरी
िवचारलंच पािहजे. ‘कोणचं ऑफस तुमचं?’ मी  िवचानसुा टाकला होता. काय चंचलपणा माझा हा!’ —‘युिनिसपािलटी!’ ‘कोणाची िबडंग?’ ‘मकटाईल बँक िबडंग.’ काय गंमत पाहा! हा ाणी मायाच ऑफसातला! मग मी ाला आजपयत एकदासुा पा नये अं! मी चोरासारखा झालो. तो मायाकडे पान हसत होता; मी हळूच यायाकडे पािहलं. आिण—आिण मला चीड आली याचं हसणं पान! कसलं हसणं ते? यात काहीच अथ नहता. जीव नहता. रस नहता. ओठ जरासे लांब लांब झाले, हणून ‘तो हसला’ असं हणायचं इतकंच! मला आठवण जर कशाची झाली असेल तर िपरटया बाटलीवरया, लाल रंगात काढलेया कवटीया िचाची! तसंच ते हसणं मला भेसूर वाटलं. मी शहारलो. पुहा यायाकडे पाहायचंच नाही असं ठरवून मी वतमानपात तड खुपसलं. चचगेट आलं. मी उतरलो. माया मागोमाग तोही उतरला. ‘आज थोडा उशीरच झाला नाही?’ मायाकडे पाहात तो हणाला. ‘होय, सहसा ही गाडी लेट होत नाही!’ काहीतरी बोलायचं हणून मी बोललो. तो पुहा हसला, आिण याला कळणार नाही अशा बेतानं मी मान फरवली. याला न पाहयात माझी काहीच चूक नहती. कुणाया दृीला न येणारा तो ाणी होता. माया िममंडळनी पण याचा सहज का होईना, पण उलेख केला नहता. कारण, तो ‘उलेखनीय’ दसत नहताच! माया पाठोपाठ तो येतच होता–दीनवाणा! सहज कुयाया िपलाला ‘यू यू’ करावं व मग यानं शेवटपयत िपछा सोडू नये, तशीच माझी अवथा झाली. का कोणास ठाऊक, तो मनुय ितरकरणीयही वाटत नहता व याची हणावी िततक कव पण येत नहती. ‘आता पावसाळा आला!’ तो पुहा काहीतरी आवाजात बोलला. ‘हो ना! अगदीच कंटाळवाणा मोसम!’ पुहा मी काहीतरी उरलो.
‘आपलं नाव?’ मी नाव सांिगतलं. ‘आपलं?’ ‘मी... माझं नाव अपा– अपा सोनटे!’ पुहा तो हसला. िपरटची बाटली पुहा नजरेसमोर आली. पुहा मी हणालो, ‘आमचं ऑफस आलंच.’ मी िलटसाठी थांबलो. सोनटे मा िजयाकडे गेला– िलटसाठी न थांबता! मी याला हाक मारली. मायाकडे परत वळत तो हणाला, ‘माफ करा, मी िलटनं कधी जात नाही. या िलटमननं माझा एकदा अपमान केला होता. मला तो मगर इसम आवडत नाही, मी तेहापासून िजयानंच जातो. तीन वष झाली या गोीला!’ — आिण तो हळूहळू पायया चढू लागला. मी थ होऊन याया पाठमोया आकृतीकडे पाहातच रािहलो. िलटला मला हाकच मारावी लागली. सहाा मजयावर पोहोचयावर मी िजयात जाऊन पािहलं, अपा सोनटे जेमतेम चौया मजयावर आला होता. मी खाली वाकून पाहात असतानाच माया पाठीवर कोणीतरी थाप मारली, ‘काय रे लेका, खाली काय वाकून पाहतोस?’ ‘अपा सोनटे!’ ‘हिया, या बुदूला काय बघायचं आहे यात? मॅड लेकाचा! रोजच िजयानं येतो!’ माझं मन आतया आत जोरानं उसळी मान हणालं, ‘नाही, अपा बुदू नाही. मॅड तर नाहीच नाही. याला अपमान सहन होत नाही. आही पाहा, कोणीही काहीही बोलू दे, मखपणे ते हसयावारी घालवतो. तो एवढा िनही आहे तर! नच या माणसात काहीतरी िनराळं आहे. गबाळेपणाचा यायावर मुखवटा असला पािहजे. अपा सोनटे एहाना वरया मजयावर आला होता. ‘थांबलात मायासाठी?’ यानं धापा टाकत िवचारलं. ‘होय.’
‘थँस!’ ऑफस चालू झालं. मी जरा गपगपच होतो. ‘काय वसंतराव, आज कुटुंबानं काय मुगाचे लाडू खायला घातले वाटतं?’ ‘अरे छे रे, याला आज नवीन िम भेटालय्, आता तो आपयाशी बोलायचा नाही.’ परपर दुसयानं पिहयाला उर दलं. ‘होय का? कोण रे, कोण?’ – हा हा हणता सगळे चहाभाऊ माया टेबलापाशी गोळा झाले. ‘अपा सोनटे!’ —हायाची वारंवार कारंजी उडाली. ‘मग आपयाला चहा पािहजे!’ — परपर माया नावावर चहा सांिगतला गेला. चहा आला. मी उठलो. एक कप हातात घेऊन मी अपा सोनटेचं टेबल शोधून काढलं. शयतो सहजासहजी नजरेत येणार नाही अशाच जागी याचं टेबल होतं. तो काहीतरी िलहीत होता. आिण याचं सुबक हतार पान तर माझी पुहा खाीच झाली क, हा दसतो तसा नाही! खूप िनराळा आहे. अपानं आभार दशत केले. दुसरा दवस उगवला. आज गाडीत मी सोनटेला शोधत होतो, पण याची गाठ पडली नाही. का कोणास ठाऊक, तो माणूस मला िवशेष आवडला नसतानाही याची जात ओळख कन यावी असा मला मधून मधून मोह होत होता. ऑफसात पोचताच चहाची ऑडर देऊन मी याया टेबलापाशी गेलो. इकडया ितकडया गपा उकन काढून मीच मुाम बोलत होतो. चहा आला. आही तो फत केला. आिण चहा िपऊन झायावर सोनटेनं िखशातून एक आणा काढून टेबलावर ठेवला. मी ांकत मुेनं पाहताच तो हणाला, ‘काल तुही दलेला चहा मी न बोलता घेतला, पण रोज रोज ते जमायचं नाही. मला तुमचा अपमान करायचा आहे असं समजू नका. माझी वत:ची काही तवं आहेत. फार िनराळी आहेत. काहीशा मूखपणाचीसुा ती असतील. पण मी ती डावलू शकत नाही. मी एक ु कटक असेन, पण गोगलगायसुा मनात येईल तेहाच चालू लागते. नाहीतर पाठीवरयाच शंखात पाय दुमडून बसते. आपण दोघे नुसते िमच होऊ या.’ मी चूपचाप परतलो. बधा, बाकयांनी हा कार लांबूनच पान ओळखला असावा.
कारण, यांया चेहयावर प भाव दसत होता...’ काय मैीची हौस फटली ना?’ मी थोडासा मायावरच िचडलो. पण सोनटे हणाला यात काय चूक होती, मला कळेना. मी आणखीन मायावर िचडलो. मला याया खूप जवळ जायचं होतं– एककडे तो मला आवडलेला नसताना! मला याची तवं व मतं समजावून यायची होती– याची इछा नसताना!– अशी परिथती होती. मला यातून माग हटयास हवा होता, िमळाला नसता तरी चाललं नसतं! सोनटे िनयिमतपणे येत होता. रोज न चुकता िजयानं येत होता, िलटकडे न बघता! याया वेषात फरक नहता. चेहयावर मवाळ भाव पण कायम होता. तोच गबाळा चेहरा व तेच गबाळे कपडे! कधी कधी तो आपण होऊन मायाशी बोलत बसे. यावेळी असं वाटे क, ाला खूप खूप कोणाशी तरी बोलायला हवं आहे आिण आता जर हा असाच बोलत रािहला तर हा बोलताना कधीच थांबणार नाही. कधी कधी ाया उलट परिथती असायची. बळजबरीनं याया तडांतून शद ओढून काढावे लागत. मंडईतया भाजीवायाशी घासाघीस केयामाणं! पण गंमतीची गो अशी क, यानं आपण होऊन मारलेया गपांत याया वत:िवषयी चुकूनही उलेख आला नाही. मी एकदोनदा या िवषयाकडे वळयाचा य केला. तेहा यानं मला प शदात समज दली. मी तो नाद सोडून दला. हणूनच माया मनात सोनटेबल कुतूहलही होतं, ितरकारही होता! एक दवस मजा झाली. माया मुलाया वाढदवशी मी िमांना पाट ायचं ठरवलं. सगयांना आमंण करता करता मी सोनटेया टेबलाशी येऊन थबकलो. ालाही आमंण करावं असा िवचार करीत मी उभा रािहलो. पण एकाएक माया नजरेसमोर या पिहया दवशीचं लोकलमधलं हाय, यावर मला आठवलेली िपरटची बाटली ा दोन गोी उया रािहया. मी तेथून काढता पाय घेतला. पाट उम झाली, पण माझं मन ठकाणावर नहतं. सोनटेया टेबलाजवळ मी थबकलो– तसाच पुढे सटकलो, ा दोन गोी मी िवस शकलो नहतो. यामुळं मी सवाइतक पाट ‘एंजॉय’ क शकलो नाही. दुसया दवशी मी चोरा मनानंच ऑफसात वेश केला. सोनटेला आमंण न केयामुहं भीतभीतच मी याया टेबलाकडे पािहलं. खुच रकामी होती. चुकूनही गैरहजर न राहणारा अपा या दवशी आला नहता. माया मनात एकदम एक िवचार आला क, आता तो ऑफसला येऊच नये. आिण दुसरे दवशी चमकार झाला— ‘न भूतो न भिवयित!’ एम्.एस्. एम्.या गाडीनं वेळेवर टेशनात येणं, अगदी हवी तेहा बस िमळणं, कंवा बायकांनी मौनत पाळणं अशा धयापैकच तो एक धा होता. मी एकटाच नहे, तर आमया ऑफसातया ‘बॉस’ पासून ‘बॉय’ पयत सवजण हादरले. वर जायासाठी मी िलटसाठी थांबलो.
माया मागोमाग एक  िलटमये मायाबरोबर िशरली. ितनं िलटमनया हातात पयाची नोट ‘टप्’ हणून ठेवली. आही दोघांनी चमकून वर पािहलं. अपा सोनटे!!! ‘हॅलो, िमटर काळे, हाऊ डू यू डू?’ — मला उर ायचं पण भान उरलं नाही. मुाम लात िशवावा तसा भारीपैक सूट, चेहरा दसेल इतके चकचकत बूट, अराया वासाचा घमघमाट, हातात ‘कॅपटन’चा टन अशा वेषात अपा सोनटे मायासमोर उभा होता. हळूच हसत होता. — मला िपरटची बाटली आठवली नाही. ऑफस चालू झायावर अयाच तासानं सगयांया टेबलावर चहा ठेवला. ‘काय रे तुला ऑडर कोणी दली?’ पुढया टेबलावर चहा ठेवत भट हणाला, ‘सोनटेसाहेबांनी.’ तोच खाखाड् बूट वाजवत अपा आला. सगयांया पुढं टन धरीत तो माया शेजारी येऊन बसला. हातातलं पुडकं मायासमोर ठेवीत तो हणाला, ‘तुमया छोकयाया वाढदवसािनिम! कसा काय झाला समारंभ?’ ‘छान झाला.’ मी घुटमळत पुढे हणालो, ‘तुहाला... मी...’ ‘नाही, बोलावलं नाहीत तेच छान केलंत. माया टेबलापाशी तुही घुटमळलात ते मी पािहलं. तुहाला दशवलं नाही. मी आलोच नसतो. मी कोणयाही समारंभाला हजर राहात नाही... रहात नहतो, असं हणा हवं तर, पण आता कोणताही समारंभ चुकवणार नाही!’ सोनटे उठून गेला. आही सगळेच यायाकडे भारावलेया नजरेनं पाहात होतो. पोशाखानं याचा गबाळेपणा कुठया कुठं लु झाला होता. दुपारी मी साहेबांया खोलीत गेलो. ा खोलीत सोनटे होताच. मी जाताच साहेब हणाले, ‘आजपासून ांचं काम तुही बघ जरा मिहनाभर! हे महाबळेरला चालले आहेत. सया कामाची गडबड आहे. पण ांची ‘केस’ जरा िनराळी आहे. आजपयत ांनी कधी रजाच घेतलेली नाही. तेहा ांना मी रजा केहाही दलीच पािहजे!’ मी ते काम वीकारलं. साहेब पुढे हणाले, ‘आिण आता जरा यांयाबरोबर हेडऑफसला
जाऊन या.’ ‘‘ ’’ आही दोघे बाहेर पडलो. मी हेडऑफसया बाजूला वळलो. यासरशी माझा हात धन अपा हणाला, ‘ितकडे कुठं चाललात?’ ‘हेडऑफसला!’ इमाने इतबारे मी हणालो. ‘अरे, मार गोली!’ बेछूटपणे अपा हणाला. याच वेळी शेजान जाणाया टॅसीला यानं हात केला. आत बसता बसता तो हणाला, ‘मला माहीत आहे. आडून आडून तुही येकाजवळ माझी चौकशी करीत असता. मी कुठं राहतो, घरी कोण कोण आहेत, मी असा का बोलतो, असा का वागतो, वगैरे मािहती तुहाला हवी आहे. पण तुहाला ती मािहती कुणाकडूनही िमळायची नाही. आज मी तुहाला सव सांगणार आहे. चलो बोरवली!’ —अथात् शेवटचे दोन शद ायहरला उेशून होते. आही बोरवलीपयत टॅसीनं गेलो. अगदी टेचात अपानं िखशातून पाकट काढलं. पैसे दले. आही खोलीत गेलो. आज मला धयावर धे बसत होते. खोलीतील सजावट वथा पान णभर मला संशयच आला क, सोनटेची ही खोली नसावी. एका भंतीला एका सुंदर बाईचा फोटो टांगला होता. ‘आपया िमसेस वाटतं?’
‘कुठं असतात हा सया?’ ‘वरती!—आकाशातया बापाकडे!’ अगदी सहज उर दलं यानं! िवषादाची छटा पण नहती मुेवर, याच फोटोसमोर एका मुलाचा फोटो होता. ‘आपला छोकरा वाटतं हा?’
‘होय, माझाच छबकडा तो!’ ‘तो सया...!’ ‘तोही आपया आईला भेटायला गेलाय्! खूप दवस–दवसच का, खूप वष जाणार– जाणार हणत होता. तो गेला शेवटी! तो गेला शेवटी! तुमयाकडे पाट झाली ना? याच दवशी तो गेला!’ —मी मटकन खाली बसलो! शांतपणे तो मायासमोर बसला. याचा आवेश कुठया कुठं गेला होता. पालीसमोर वंचवानं नांगीचा डौल टाकावा तसा तो मायासमोर शांतपणे बसला. ‘माझं ल खूप लवकर, हणजे वयाया बािवसाा वषच झालं. आईबाप लहानपणीच गेलेले! काकांनी वाढवलं, ल कन दलं. ते पण गेले. संसारातदेखील मला सौय नसावं. कारण, ल झायावर दोनच वषानी बायको वारली. जाताना ितची एक चालतीबोलती आठवण ठेवून गेली. पण हा मुलगासुा लहानपणापासून पंगू िनघाला. परवापरवापयत तो याच िथतीत होता. जगतही नहता, मरतही नहता! खूप खूप खच केला, तो सुधारावा हणून! इलाज खुंटले होते सगळे... ‘...हा माझा सूट! लाया पिहया वाढदवसाचा. बायकोया हासाठी िशवला तेहा! सोळा वष ंकेत होता. ‘ही’ गेयावर घालावासाच वाटेना, तसाच ठेवून दला होता! नंतर–नंतर मुलगा बरा होईपयत कसलीच चैन, मौज करायची नाही, असं ठरवलं हणून कधी घातला नाही. फ एक येय होतं माझं. बायकोची आठवण चांगली सुदृढ करायची! पण या माया याला मानवी यापेा ईरी संकेताचीच जात जोड हवी होती हे मला समजलं नहतं. ‘तीन वषापूव तुमया ऑफसात माझी बदली झाली. नवीन ऑफसात जरा वािथत जावं हणून मी सूट काढला ंकेतून. आंघोळीला गेलो. बाहेर काही धडपडयाचा आवाज झालेला ऐकून मी लगबग बाहेर आलो. तो काय! माया मुलानं माझा नेकटाय गयाला बांधला होता. बूट घालून पाहयाची खटपट करीत असतानाच तोल जाऊन पडला होता! मला धा बसला. आपला मुलगा आता वयात आलेला आहे, चैनमौज सूटबूट वगैरे कपांची ऐट आपण करावी असं याला वाटणं साहिजक आहे वगैरे गोी तेहा माया लात आया. माझा सूट पुहा ंकेत गेला. नेहमीया साया वेषात मी ऑफसात आलो. ‘तुहाला खोटं वाटेल, परवा मुलगा गेला तेहा मी जेवढा रडलो नाही, तेवढा तीन वषापूव तो कार घडला तेहा रडलो. अथात् मुलासमोर रडलो नाही. लोकलमये रडलो. याच दवशी माझा रडून गबाळा झालेला चेहरा– कपडे पान िलटमननं माझा अपमान केला. मी िजयानं वर येऊ लागलो. लोकांया चेेचा िवषय झालो.
‘याच दवशी संयाकाळी मी घरी आलो. गानं मला सांिगतलं, ‘छोटे बाबू जेवले नाहीत!’ मी कारण िवचारयावर तो हणाला, ‘ते हणाले, मला चैन, मौज करता येत नाही, हणून बाबा पण चैन करीत नाहीत. मायासाठी ते वत:वर बंधनं घालून घेतात. असं हणून खूप रडत बसले. जेवले पण नाहीत!’ ‘माया पात् यायाकडे बघायला मी एक गडी ठेवला होता. जेवण पण तोच बनवीत असे. दोन दवसांपूवच याला मी काढला.’ ‘माया मुलाला समज फार आली होती. आपला बाप आपयामुळं माणसांतून उठला आहे, वत:वर बंधनं घालून घेत आहे, हे यानं जाणलं होतं. मरणापूव मला तशी कपना पण दली होती. आपण सुटणार ा आनंदापेा आपला बाप सुटणार ा समाधानातच तो मेला. ‘तुही मला िनदय हणाल. पण काहीही हणा! एक सबंध दवसभर याया सगया वतू िबछायावर ठेवून मी यायाकउे पाहात बसलो होतो. आज आता ऑफसला आलो, तो हा असा! ‘कपना करा. माझं बािवसाा वष ल झालं. दोन वषात बायको गेली तेहापासून गेया चौदापंधरा वषात मी कोणतीच चैन केली नाही. िसनेमासुा पािहलेला नाही. मानवी जीवनाला आवयक असलेलं मनोरंजनाचं दालनच मी बंद कन टाकलं होतं. फ मुलाची देखभाल व याला वाईट वाटू नये, हणून वत:वर ताबा. पिहली चार–पाच वषा मुलाला एका अनाथामात ओळखीनं ठेवला होता. पुढं वाटू लागलं, आपलं िपलू आपयाजवळच पािहजे. तेहापासून मी चैन केलेली नाही. आता ंग उडाली आहे. आता मी मजा करणार. चला, आज मतपैक जेवण घेऊ बाहेर. एखादा फाकडू िसनेमा पा!’ आही खरोखरच एका मोा हॉटेलात जेवलो. जेवताना मी याला हणालो, ‘तुमचं आयुय इतकं काही िवशेष आहे क, तुही आमकथा िलिहलीत तर ती फार लोकिय होईल.’ यासरशी गंभीर होऊन तो हणाला, ‘माझं आयुय मीच िलहायला पािहजे असं नाही. एका थोर, महान नं ते काम मागंच केलं आहे.’ माझा घास हातातच रािहलेला पान तो पुढे गंभीरपणा टाकून एकदम हणाला, ‘कती एक ते जमले आिण मेले!!’ जेवण संपयावर तो हणाला, ‘आता िसनेमा.’ मी लगेच चांगया चांगया िसनेमांची नावं सुचवली. अपा हणाला, ‘बाबा रे, पंधरा
वषात िसनेमा न पािहलेला ाणी आहे मी! मला उम िसनेमांची नावं कशाला हवीत? थडलास िसनेमासुा मला आज  या तोडीचा वाटेल.’ मग आही खरोखरच िशरीन टॉकजमये ‘डाकूक लडक’ पाहायला गेलो. िचपट मला बघवत नहता. काहीतरी िवशेष पाहात असयामाणं अपा रंगून गेला होता. एक णतर असा आला क, िचपट न बघवून मी जायासाठी उभा रािहलो; पण याच णी अपानं मला हात धन खाली बसवलं. —पंधरा वषातया दबलेया मनोवृीची ती उचल होती, ितया होती. ‘उठताय् काय राव? बसा, सगळी लाज सोडून, मी आता एक िशी पण ठोकणार आहे!’— आिण खरोखरच दोही हातांची दोन दोन बोटं तडात घालून यानं खणखणीत िशी मारली! — अपा सोनटे! — मला न समजलेला माणूस!!!
लाचा पिहला वाढदवस
‘नको तेहा भराभर व रकामे येणारे आिण हवे तेहा िव बाजूने धावणारे वाहन’ अशा आशयाची बसवर केलेली हण कुठेतरी वाचलेली मला आठवली व ती ताबडतोब पटलीसुा! कारण गेला पाऊणतास मी ‘सूयान’ करीत लालबागला उभा होतो, आिण बसचा पा नहता. दुपारया  वेळी समोन धावणाया लॉरीज् व ॅस् मोजयापलीकडे मला दुसरा कोणताच उोग नहता,आिण आहाला िचडिवयासाठी हणूनच क काय िव बाजूने मा भराभर रकाया बसेस जात होया! नाही हणायला दोन बसेस फाऊटनन आया; पण या सव ‘िलिमटेड’ असयामुळे तोयाने नाक खाजवीत न थांबता गेया! ा सव दु:खात सुख इतकेच होते क भर उहाचा मी घरातून या कामासाठी बाहेर पडलो होतो ते काम पार पडले होते. कधी नहत ते गृहथ घरात सापडले होते व यांनी कबूल केयामाणे उसने घेतलेले पंचवीस पये परत केले होते. ते पंचवीस पये आज मला पंचवीसशे पयांया जागी होते. एवढे सांिगतयावर बस िमळत नसयाया यातना मला कशा सहन होत होया ते तुहाला कळेल! पंचवीस पये वारंवार हाताने चाचपीत मी बसया दशेने पाहात होतो. या पंचवीस पयांचा िविनयोग कसा कसा करायचा याचा िवचार मी करीत असतानाच मला िवलास दसला. मला पानच तो रता ओलांडून येत होता. ‘काय रे आता इकडे कुणीकडे!’ माया अगदी जवळ येत तो हणाला. ‘या जोयांकडे गेलो होतो.’ ‘वसुलीसाठी का?’ ‘अथात!’ ‘ही कतवी खेप?’ ‘पंचिवसावी!’ ‘हणजे पयाला एक खेप पडली हणायची?’ — आही हसलो. ‘काय नोकरीचे काही जमले क नाही?’ ‘नाही, अजून ‘जैसे थे!’ ‘पण पंधरा दवसांपूव मला टलास तेहा हणाला होतास क, दोन दवसांत जमते
आहे हणून!’ ‘अरे बाबा जुळत आलेली ले व िमळत आलेली नोकरी ात केहा काय िबनसेल ाचा नेम नाही. अचानक निवन ह पिकेत उमटतात व माणसाचे ह बदलतात. ‘वा, वा, अगदी लेखकांमाणे बोलू लागलास क!’ ‘गेया चार मिहयांतली तपया आहे ही. रकामटेकडी माणसे करयासारखे काही उरले नाही हणजे सािहियकच बनतात! पिहले आठ मिहने जीवन खरोखरचे जगलो आिण आता चार मिहने जीवन कसे जगावे हेच वाचयात घालवीत आहोत.’ ‘खरंच. बोलबोलता एक वष होणार क तुया लाला आणखी आठ दवसांनी!’ ‘होय!’ ‘लोणावळा – कमचे पुढे काय झाले!’ ‘गरबांया योजना अशाच हवेत िवरघळणार! लाया पिहया वषवाढदवशी दोन दवसांत लोणावळयाला खूप मजा करायची हणून दोनशे पये बाजूला ठेवले होते. नोकरी संशोधनात ती सव पुयाई कामी आली. आता लोणावळा तर राहोच; पण या दवशी मुंबईतया मुंबईत तरी मजा करायला िमळेल क नाही ही शंका आहे!’ ‘अरेरे, विहनचा खूप िवरस झाला असेल नाही!’ ‘िवरस तर झालाच. पण तशी ती फार समजूतदार आहे. समजूतदार बायको हे मी एक कपनाका समजत होतो; पण माया सौ.या बाबतीत ते एक सय ठरले आहे. कमीत कमी या दवशी मुंबईतया मुंबईत मजा करावी एवढीच ितची इछा उरली आहे. पण तीसुा पुरी होणे आता अशयच आहे. हा, आता लोकांनी उसने नेलेले पैसे वेळेवर परत केले तरच ती गो शय होईल!’ ‘उसने नेलेले पैसे वेळेवर परत येणे ही दुसरी काकपना!’ आही दोघे हसलो. ‘पण या बाबतीत मी लोकांना दोष देत नाही. तडातून नाव िनघताच पैशाची मदत करणाया व आपयाच हातांनी आपली पंचाईत कन घेणाया तुयासारया भोळसटांनाच मी दोष देईन.’ ावर मी िवलासला काहीतरी उर देणार तोच एक बस आली आिण एक ‘सबंध’ माणूस घेऊन आली तशीच िनघून गेली. ा मुंबईया बसवायांना जर अयाच माणूस घेता आला असता तर यांनी ‘एक आधा आदमी भेज दो!’ असे सांगायलासुा कमी केले नसते.
ा िवचाराचे मला हसू आले. मी तो िवचार िवलासला सांिगतयावर यानेही याचे वागत केले. ‘खरंच िवलास, ा वेळेस जर एखादा ‘देवमाणूस’ मला स झाला व हणला, क’ बेटा ही माझी मोटार घे! बरोबर माझाच ायहरपण घे आिण दोन दवस लोणावयाला जाऊन आपला पिहला लाचा वाढदवस मजेत साजरा कर!’ तर पुढे मी जमभर याची सेवा करीन, कंवा यायासाठी मी तो सांगेल तो याग करीन. मी वत: मौज व ऐषआराम करायया मागे नाही; पण मला माया बायकोसाठी वाईट वाटते व ितने समजुतदारपणा दाखवला हणजे तर आणखीन वाईट वाटते!’ ‘लागलास, लागलास, किवकपनेत गुंगायला लागलास. अशा घटना फ िसनेमापुरयाच बरं बाबा!’ िवलास खाळपणे हणाला. मी याला काही तरी बोलणार तोच आमया रांगेत मायाच मागे उभी असलेली एक बाई भोवळ येऊन खाली पडली. मी पटकन खाली वाकलो व िवलास पाणी आणायला धावला. या बाईया डोयावर पाणी मारयावर ती शुीवर आली. जमलेया गदतून वाट काढून आही ितला समोरयाच हॉटेलात घेऊन गेलो. या बाईया नकारांना न जुमानता मी पेयाची ऑडर दली. पेय िपता िपता ती संकोचाने हणाली, ‘तुही फार तसदी घेतलीत. तुमचे उपकार मी कधीच िवसरणार नाही’ ‘यात उपकार कसले! आही कत केले. आभार मानयाचे काहीच कारण नाही आपण कोठे राहता?’ ‘िशवाजी पाकला!’ ‘िवलास, आपण आता ांना टॅसीनेच सोडू या.’ ‘अहो, टॅसी वगैरे काय करायचीय? मी आता पूण विथत आहे.’ ‘होय, पण इतका संकोच करायचे काहीच कारण नाही. मी पण याच बाजूला राहणारा आहे. तेहा चला. बरोबरच जाऊ!’ िवलासने टॅसी आणली, याचा िनरोप घेऊन आही िनघालो. ‘आपले नाव मला कळेल काय?’ ‘िवलािसनी कणक! आपलं?’ ‘मी िवाधर गोखले. रानडे रोडला राहतो.’
‘रानडे रोडला कुठे?’ ‘ ‘ी’ िबडंगमधे ितसया मजयावर!’ ‘अगबाईऽऽ!’ ती एकदम कंचाळली. ‘का हो, काय झालं?’ मी बावन िवचारले. ‘माझे पाकट पािहलेत का तुही?’ – मी चपापलो. कारण ती बाई पडयावर मी आजूबाजूला काही पडले आहे क नाही इकडे लसुा दले नहते. मी गप बसलेला पान ती एकदम रडायलाच लागाली. ितचे सांवन कसे काय करावे हेच मला समजेना. टॅसीवाला आरयातून िनराळयाच नजरेने पाहात होता. ‘पाकटात बरीच मोठी रम होती काय?’ थोडीशी शांत होत ती हणाली, ‘नाही. पंचवीस पये होते! आईया मैिणीने नेले होते, ते आणायला मी लालबागला आले होते.’ ‘हािया, तुमया आईची मी खाी पटवून देईन क, यात तुमची काही चूक नहती हणून!’ ‘तुही माया आइना भेटणार? मग मी िजवंतच राहायला नको!’ ती पुन: जोरजोरात रडू लागली. – टॅसीवाला संशयाने पाहतच होता! ‘तुहाला काही कपना नाही हो! माझी आई साव आहे. जरा काही िबनसलं क मारहाण करते, उपाशी ठेवते आिण आता तर ितला पवणी चालून आली आहे असे वाटेल’– ती ढग करीत नहती, कोणयाही अिभनयसाीला तसला अिभनय जमला नसता. दोनच िमिनटे िवचार कन मी हणालो, ‘ताई, तुही घाब नका. मला तुमचा भाऊ समजा. हे पंचवीस पये या! जमतील तेहा परत ा कंवा देऊही नका! पण आता रडू नका.’ – ती एकदम गप बसली.
‘माफ करा, दुसयाचे बोलणे ऐकू नये हणतात, पण मघाशी बसटॉपवर झालेले तुमचे व तुमया िमचे संभाषण मी ऐकले. तुमया लाचा पिहला वाढदवस आणखी आठ दवसांनी आहे, तेहा तुहाला याची फार गरज आहे. तुमया बायकोलाही वाईट वाटेल फार!’ ‘अहो, माया बायकोचा वभाव मािहती नाही तुहाला. ही सव हककत ऐकयावर लोणावयाला न जाता ितला लोणावयाला गेयासारखे वाटेल. तुही ती काळजीच क नका. आही पैसे चैनीसाठी खच करणार होतो. यायावाचून आज काही अडलेलं नाही; पण तुहाला अडचणीला तड ावयाचे आहे. ते मा आवयक आहे. माझी काळजीच क नका! अहो, पुषय भायम्! आठ दवसांत एखादा नवीन िम भेटायचा व माझीही सोय हायची!’ ‘साब, गाडी कधर लेना!’ तोच िवलािसनी हणली, ‘इथेच थांब. मी चालत जाईन इथून! आईने मला टॅसीत पािहले तर कीच भाजून खाईल. तुमचे पैसे परत केयािशवाय मी न मरणार नाही. ‘ी’ िबडंग,ितसरा मजला ना?’ मी मुाम नाही हणालो, पण याचाही अथ ितने ओळखला. सौ. दारातच वाट पाहात उभी होती, मला अपेोपेा जात उशीर झाला होता. पिहलाच  ितने मला िवचारला, ‘पैसे िमळाले?’ ‘तुला काय वाटतं?’ ‘एकदा वाटतं िमळाले असतील, एकदा वाटतं नसतील िमळाले!’ ‘मग दोही उरं बरोबर आहेत. पैसे िमळाले व लगेच गेले!’ ‘पुन: कुणाला तरी उसने दले असतील!’ 'बे' ती काही बोलली नाही. माझा हा वभाव ितया पूण परचयाचा झालेला होता व आजवर कयेकदा या वभावावर टीका सोडूनही झाले होते. ितला थोडासा घुसाच
आलेला होता. पण राी जेहा मी ितला सव हककत सांिगतली तेहा ितचा राग कुठया कुठे पळाला, पण मला उगीचच िचडवायचे हणून ती एवढे हणालीच, ‘कसली भोवळ, कसले पैसे आिण कसली साव आई! भोळे सावज पान ितने तुहाला च बनवलेन्!’ या घटनेला बोलता बोलता आठ दवस होऊन गेले. नोकरी अजून िमळाली नहती; वाया पूववत् चालू होया. उसने पैसे परत आले नहते. कुणाकडून अचानक मदत िमळयाचा संभव नहता व कुणाकडे मदत मागावी अशी माझी पण इछा नहती. वाढदवस उावर येऊन ठेपला होता. िखशात एक आणा नहता, घरात धायाचा दाणा नहता!’ ‘उा आपला वाढदवस ना?’– ‘ही’ पुन: पुन: िवचारत होती. ‘होय’ जणू काय ा ोरानेच आहाला सहलीचे सौय िमळत होते. संयाकाळी आही चौपाटीवर गेलो. पोटभर हवा खाली. हवा खाता खाता मी ितला हणाल, ‘तू उा माहेरी जा. कामधंदा िमळेपयत मी िमकडे राहीन.’ पण ितचा अिभमान जावय होता. ‘मी माहेरी जाणार नाही. कोणयाही परिथतीत आपण एक राहायचे. िमळेल तुहाला नोकरी, देव काही अगदीच झोपलेला नाही.’ राी आही नेहमीपेा लवकर झोपलो. जात वेळ जागलो असतो तर जात भूक लागयाची पण भीती होतीच! पहाटे साडेपाच वाजता– हणजे दूधवाला यायया अगोदरच कुणीतरी आमचे दार ठोठावले. थोडयाशा रागानेच मी दार उघडले. दारात एक अनोळखी माणूस उभा होता. ‘आपणच ना िवाधर गोखले?’ ‘होय!’ ‘आपयाला हे प दलेले आहे!’ ‘या ना आत. बसा!’ मी प घेत हणलो. तोपयत ‘िहची’ झोप चाळवून ती पण ितथे आली. आही प वाचावयास सुवात केली.
ीयुत िवाधर गोखले यांना, सुमारे आठ दवसांपूव आपली लालबागला गाठ पडली, या वेळी आपण मला अमोल मदत केलीत. आपया िमशी बोलताना आपण असे हणालात क, ‘जर एखादा देवमाणूस स होऊन हणाला, ‘क बेटा, ही माझी मोटार घे व ायहर पण घे आिण दोन दवस लोणावयाला जाऊन मजा कर!’ तर या माणसाचा मी जमभर ऋणी राहीन कंवा आयुयात यायासाठी कोणताही याग करीन. आजपयत आवेशाया भरात महान यागाया गोी बोलणारे मी खूप लोक पािहले आहेत व मी अशा िनरिनराया लोकांची िनरिनराया काराने परीा पण घेतलेली आहे. तुमचे संभाषण मी नीट ऐकत होते. माया मनात िवचार आला क, जमभर याग करयाची गो दूरच राहो, पण आता ा गृहथाला मोा िमनतवारीने जे पंचवीस पये िमळाले आहेत याचा तरी हा याग क शकतो का हे पाहावे. या िवचारासरशी मी सगळे नाटक जुळवले व ते पार पाडले! सांगायला आनंद वाटतो क, खरोखरच तुमयात याग करयाची श आहे. वेळ आली तर तुही यापेाही द याग क शकाल याची मला खाी आहे. मी एका लाधीशाची मुलगी आहे. माया विडलांचा मोठा कारखाना आहे. आजच तुमया लाचा पिहला वाढदवस आहे. मी माझी खास मोटार पाठवली आहे. ायहर पण आहेच. दोन दवस लोणावयाला मजा करा. माया निवन विहनना मी आयावर भेटेन. लोणावयान परतयावर माया विडलांना भेटायला या. मी तुमयाबल यांना सांगून ठेवलेले आहे तुमया बिहणीची ही परत फेड समजा. कळावे. तुमची नवीन बहीण िवलािसनी कणक
तेथे पािहजे जातीचे
सदानंद जोशी तशा लोकांपैक होता. काही माणसांया हसयात काही गूढाथ असतो. याचं साधं हसणंदेखील काही िनराया छटांचं असतं. जीवनाचा अथ, पापपुयाची संगती, वहारातील ठोकताळे, हे सारं समजयामाणं यांचं हसणं वाटतं. अशी माणसं बनणार नाहीत, बनवतील चुटकसरशी. यांना याचा खेद नसतो. एखाा घटनेवर ती फार काळ िवचार करत बसणार नाहीत, हणूनच ती सुखी असतात. सदानंद जोशी तशा लोकांपैक होता. एकाच ऑफसात आहा दोघांना नोकया होया. युिनिसपालटीत आही दोघंही िबडंग इपेटर हणून लागलेलो. पण जोशीची कामं उपनगरातून चालायची आिण माझी शहरात. कधीतरी हेडऑफसला गाठी पडायया. वातिवक सारखाच पगार िमळिवणारे आही दोघे. पण आमयात फरक जमीनअमानाचा. ९–५६ ची लोकल मी आटािपटा कन पकडायचा. याच वेळी सदानंद आरामानं वरळीया बाजूनं कूटरवन िनघालेला असायचा. याया राहणीवन, एकंदर बाबावन याला इपेटर हणायची, कोणाचीही छाती झाली नसती. नवरा–बायको कधी बाहेर पडली तर जहािगरदाराया घरायातली वाटावीत एवढी झपक्! हे सारे तो कसं काय जमवू शकतो ाचं कोडं मला कधी उलगडलं नाही. यालाच याचं रहय िवचारयाइतपत याची माझी घसट नहती. मी याला चार हातांवनच ओळखत होतो. कधीतरी हेडऑफसला आलाच तर ‘कसं काय?’ ‘ठीक.’ ‘सया काम कुठे कुठे?’ ‘–एवा ोरांपलीकडे आमची मजल गेली नाही ा ोरांनंतर तो एकदा दलखुलास हसायचा, खांदे उडवायचा, डोयांया कोपयातून पाहात िनघून जायचा. शेजारया वेलकरला मी मग हणायचा, ‘हा जोशी कसा हसतो नाही?’ ‘कसा हणजे?’
‘ते सांगता येत नाही, पण काहीतरी जंकत असयाया आनंदानं हसतो.’ ावर वेलकर अथपूण हसला. ‘तू आा असाच हसलास. जोशीया हसयाचा अथ समजयामाणं!’ ‘काँॅटरकडं असं हसायला िशकता येतं.’ मी नुसताच वेलकरकडं बघत रािहलो. तो पुढं हणाला, ‘तुला–मला ते जमणार नाही. आपलं काम नहे ते. तेथे पािहजे जातीचे! हात ओला झाला क असं हसता येतं. बदली करवून घे. जोशी तुला ते टेक् समजावून देईल.’ ‘काही नको. काय करायचंय्.? देवाया दयेनं सया खूप आहे.’ ‘हीच भाषा तुहा–आहांला नडते.’ ‘अरे, तो पैसा काही पचत नाही, िमळाला तर!’ ‘यांना िमळत नाही कंवा िमळवता येत नाही यांनी अशी वत:ची गोड समजूत कन घेतली आहे. पचिवयाची ताकद आली क, सगळं पचतं. केटचा चडू वापन वापनच ‘सीझड’ होतो.’ ‘तशी वेळ येणारच नाही कधी’ मी ठामपणे हणालो. ‘आयेगा– वो भी दन आयेगा.’ ...आिण वेलकरचं हे भाकत एवा अपावधीत खरं ठरेल हे माया वीही नहतं. सबबनला माझी बदली झाली. एवढंच नहे तर जोशी या ठकाणी कामाला होता या कामावर माझी नेमणूक झाली होती. बदलीचा कूम हातात पडला. दवसभर  आली रे आली क, वेलकर मला िवचारायचा, ‘आपयाला हे टेक् िशकवणार ना?’ अभािवतपणे मी िवचारायचा, ‘कसलं रे?’ जोशीसारखं हसयाचं टेक्!’ याया बोलयातली खोच लात येऊन मी गप बसायचा.
का कोणास ठाऊक, पण जयसंगबल माझं मत चांगलं झालं नाही. मेसस मेहता अॅड मेहता ा नावाजलेया फमला भांडूपया शाळेचं काम दलं होतं. या फमतफ जयसंग नावाचा माणूस काम बघत होता. गृहथ मोठा बेरया दसला. याचं बोलणं, चालणं, घारीसारखं रोखून बघणं– काही काहीच आवडलं नाही मला. भांडूपला कामाला जायला लागून चारपाच दवस झाले होते. तेवा अवधीत जोशीचा आिण माझा परचय वाढला. पण यायाकडे इतर चारपाच कामं असयामुळे बतेक वेळा मलाच जबाबदारी घेऊन कामं बघावी लागत. तरी जयसंग माझं मत एकदम ाहा मानत नहता. येक वेळी याया नजरेत असा भाव दसायचा, ‘पा जोशीसाहेबांनी सांिगतलं तर घेऊ मनावर.’ माझी ही उपेा मला सहन होणं शय नहतं. यासंबंधी उघडपणे तार कन मी तसं िसदेखील क शकत नहतो. ा गोीला तड फोडयासाठी तशीच काहीतरी गंभीर घटना घडेपयत मला थांबणं भाग होतं. माया निशबानं ती वेळ पण लवकरच आली. ‘िबल ऑफ ािटटीज्’ –मये सगया शाळेया मजयांना पाऊण इंच जाडीया फरया बसिवयाचं ठंरलं होतं. पण य कामावर लॉरी भन आली यात सगळया फरया अयाच इंच जाडीया िनघाया. जोशीला मी या बाबतीत िवचारले तेहा तो हणाला, ‘ा कॉॅटसकडं एका वेळी पुकळ कामं चाललेली असतात. चुकून दुसया कामावरया फरया इथे आया असतील. आपण या परत पाठवू.’ ा खुलाशानं माझं समाधान झालं. पण तो खुलासा पोकळच ठरला. याच फरया बसवायला सुवात झायाचं मला दसलं. जोशचा पा नहता. माया अिधकारात मी काम बंद करयाचा कूम दला. ‘जोशीसाहेबांना ही गो माहीत आहे, ‘ा सबबीवर जयसंग काम थांबवायला तयार होईना. िचडून मी रपोट िलहायला बसलो. माझा रपोट िलन पुरा होतो न होतो तोच जोशी ितथं हजर झाला. याया पुात मी तो रपोट ठेवला. एकवार वाचून बघत यानं जयसंगला काहीतरी खूण केली. ‘चला कुलकणसाहेब,’ असं हणत माझा हात पकडून तो मला समोर असलेया हॉटेलात घेऊन गेला. पोयाला चहाची ऑडर देऊन यानं मी दलेया रपोटचे तुकडे तुकडे कन टेबलाखाली िभरकावून दले. ‘असा रपोट करायचा नसतो.’ ‘का?’ मी अधीरतेने िवचारलं. ‘आपया फायासाठी!’ ‘मी नाही समजलो!’ ‘उगीच वेड पांघ नकोस. बा आहेस अजून. काही झालं तर मी जबाबदार...’
‘पण...’ ‘पणबीण काही नाही. पाव इंच कमी जाड असली फरशी तर काही िबघडत नाही एवढं. एकदा काँटमये बसवली हणजे वन बघणायाला फरशी एक इंच जाडीची आहे, का अधाच इंच आहे, हे डोकं फोडलं तरी कळणार नाही.’ मी अडखळत हणालो,’ खरं आहे, पण मनाला शत वाटत नाही. ‘वाटून यायला पािहजे. समजुती बदलायला हात. जग िनराळं होत चालल आहे. लाखो पयांया उलाढाली चालया आहेत जगात आिण आपण मा पाप–पुय, नीित– अनीती ा पोकळ शदात भरीवपणा शोधत बसलोत.’ ‘तरी बरं नाही वाटत!’ ‘हळूहळू वाटू लागेल.’ ‘पण सया आहे ते काय कमी आहे?’ ‘होय, िन:संशय. शु फसवणूक आहे मनाची. ामािणकपणे कबूल कर क उलाढाया करणाया लोकांबल हेवा वाटला नाही यांचा हणून! वत:चं मन नेहमी मारायचं, इछा दाबून टाकायया, बायकापोरांना संयमाचं महव रांदवस ऐकवायचं! कुढणाया मनाला िनतीची पांघणं घालायची आिण हणायचं, ‘देवानं खूप दलंय्,’ असला पैसा नको आपयाला!’ ा गोीवर जोशीनं एवढा िवचार केलाय हे बघून मी यायाकडे पाहतच रािहलो. ‘बघतोस काय?परवाच कुणीसं हटलं, एकानं खालं तर शेण आिण सगयांनी िमळून खालं तर ावणी. यातलाच कार समज! फार नाही, फ शंभर–शंभर येतील वाटणीला. ‘लई नाही लई नाही मागणं!’ –शंभर, फ शंभर! कती सहज बोलत होता तो. चहाया वाफेकडे मी पाहात रािहलो. हीरीरीनं पुढे तो हणाला, ‘पूवया काळी शंकर–पावती िवमानातून फरायची. अरयात एखादा ाण रडत बसलेला असायचा. पावतीचा जीव ाकुळ हायचा. िवमान खाली उतरायचं आिण शंकर–पावतीया कृपेनं ाणाला याच झाडाखाली हंडा सापडायचा. ा गोी िवसरा. शंकर–पावती िवमानातून हंडायची नाहीत आता. भोवतालया जगातनं आपण यांना शोधून काढायचं आता. जग बदलत आहे. आिण तू आहेस ितथंच रािहला आहेस.’
माझा चेहरा पान तो पुहा हणाला, ‘थम जाईल जड. मलाही गेलं. अगदी पिहयांदा मी असाच बावरलो होतो. बायको बाळंतीण होती. मुलगा तीन मिहयांचा झाला होता. याला मुंबईतली ऑटोबर हीट सहन होईना. सीलंग फॅन घेयाची माझी ऐपत नहती. शेवटी धाडस केलं. पंट रोडला कामाला होतो. अगदी ाच तहेया कामात दोनशे पये िमळाले. उषा कंपनीचा एकशे नवद पयांचा फॅन घेतला. तुला खोटं वाटेल, पण या फॅनखाली झोपायला मन धजेचना. बायकोला व मुलालाही झोपवायचा धीर होईना. वाटायचं, मारलेया पैशांचा फॅन झोप लागयावर राी टाळयात तर नाहीना पडणार? पण हळूहळू ‘तसयाही’ हवेची सवय झाली.’ ‘अजून मन धजत नाही.’ ‘ठीक आहे. मग उगीच माया हसयाचा अथ शोधायचा य क नकोस.’ मी चपापलो. खरोखरच जोशी फार ‘तयार’ होतो. अधा इंच जाडीयाच फरया बसवया गेया. कुणी बघत नाही असं पान जयसंग गडबडीनं माया हातात शंभराची नोट कबून चटकन् आपण या गावचे नाही असा चेहरा कन कामाला लागला. पिहयांदाच माचा लास तडाला लावणाया अपरायामाणं मी नोट िखशात कबली. माझी अवथा पान जोशी िनगरगामाणं शीळ वाजवू लागला. वहार संपला होता. माझी पावलंच काय, सारं शरीर ताठरत होतं. मन बिधर झालं होतं कामावरचे सगळे लोक मायाचकडे बघत आहेत असं वाटत होतं. िखशाकडे हात वारंवार जात होता. कोट पारदशक होऊन आतली नोट कुणाला दसत नाही ना? िखशाला भोक तर नसेल ना? नोट बनावट असली तर? –आिण नंतर जो िवचार मनात आला तो तर फार भयंकर होता. नोटेवर कसली तरी सांकेितक खूण तर नसेल ना? काहीच सुचेना. अवया शंभर पयांना मी माझं मन:वाय िवकलं होतं. सािवक आनंद गमावला होता. अवया शंभर पयांना! शंभर! माया खांावर ेमानं थोपटीत जोशी हणाला, ‘तू फार िबथरला आहेस. पािहजे तर घरी जा आा. जरा शांत हो!’ पडया फळाची आा घेऊन मी लोकल गाठली. गाडी सुटली आिण शेजारी दोघंजणं येऊन बसले. एकाया हातात ‘सायं मराठा’ चा अंक होता. जाड टाइपात बातमी छापली होती, ‘फ पास पयांची लाच घेतयाबल नोकरीवर गंडांतर!’
‘लाखांया उलाढाली करणारे सुटतात. आिण असे एखादे पोटाथ अडकतात!’ ‘पण कसा सापडला रे?’ ‘अंधेरीला हॉटेलात वहार झाला, ितथपासून घरापयत इपेटरनं याचा पाठलाग केला. घरात पाय पडताच पकडलं. िखशात हात घालतो तो दहाया पाच नोटा, एकजात खुणा केलेया!’ ‘अशा माणसांना उघडे कन फटके मारावेत भर चौकात! काय हो, तुमचं काय मत आहे?’ अचानकपणे यांनी मलाच िवचारलं. िखशावर हात ठेवीत मी चाचरलो, ‘हो...हो...मारावेत ना!’ माटुंगा आलं. मला दादरला उतरायचं होतं. गाडी हालली आिण धावती गाडी पकडून एक इपेटर मायाच शेजारी येऊन उभा रिहला. माया तडाला कोरड पडली. पायातलं बळ नाहीसं झालं. दादरला गाडी थांबायया आतच मी उडी मारली आिण गदत िमसळून दसेनासा झालो. तीनही िजने मी एका दमात चढलो. धापा टाकत घरात घुसलो आिण ताबडतोब दार लावून टाकलं. माझी अवथा भयानक झाली होती. बायकोनं िवचारलं, ‘लवकर कसे आलात? कृती ठीक नाही?’ ‘होय. मी फार थकलोय. हातपाय धुऊन मला शांत पडू दे.’ एवढं बोलतो न बोलतो तोच दारावर धे बसले. बायकोनं कोण िवचारताच बाहेन उर आलं, ‘मी, पोिलस इपेटर. कुळकण आहेत का?’ माझं भिवय प होतं. एकाएक मला धीर आला. मी हणालो, ‘यांना बसायला सांग. मी आलोच तड धुऊन!’ बायकोया चेहयाकडे न बघताच मी मोरीत जाऊन दार लावून टाकलं. गार पायाचा हबका तडावर मारताच मदू चालू लागला, ‘मी लाच घेतली आहे. होय, घेतली लाच. पण याला पुरावा? ती शंभरची नोट. बस, तीच नाहीशी करावी, क सुटलो. नोट कायमची नाहीशी करयाचा, सबंध घर पालथं केलं तरी न िमळयाचा एकच माग होता. मोरीया तडावरचं झाकण काढून मी नोट आत टाकली आिण वर बादलीभर पाणी ओतून नोट नाहीशी झायाची खाी केली. िनषकलंक झायानं मी छाती फुगवून बाहेर आलो. गाडीत भेटलेलाच इपेटर आला होता घरी. ‘काय राव, भारीच भरभर चालता तुही!’ मी हसत हसत हणालो, ‘मी नेहमीच तसा चालतो. काय काम िनघालं आमयाकडं?’ ‘िवशेष काही नाही. परवा एक अॅिसडट झाला टळक पुलावर, याची तार तुहीच
नदवली का?’ ‘नॉसेस. ते कुलकण िनराळे. वरयाच मजयावर राहतात!’ ‘माफ करा हं. तसदी दली तुहाला!’ एवढं हणत सलाम ठोकून तो िनघून गेला... –माझी नजर मोरीकडे वळली.
दोत
लोकांना एकंदरीत आपली फार काळजी! लोक आपली एवढी काळजी करतात–तीही न सांगता क, आपण आपली काळजी केली नाही तरी चालेल. िनतीन साडेतीन चार वषाचा झाला आिण लोक माझी–माया कुटुंिबयांची सगयांची काळजी क लागले! एखाा रिववारी वसुधेला आिण िनतीनला घेऊन फरायला िनघालो क वाटेत भेटणाया चा िनतीनकडे पान पिहला  ‘ाया पाठीवर काही?’ –वातिवक िनतीनया पाठीवर साडेतीन–चार वषाया अंतरानेच काही दसलं असतं तर ाच वाट लोकांना लगेच ती घाई वाटून रयावरही मोा आवाजात यांनी सांिगतलं असतं, –‘आता मा जपा हं!’ खरोखर वाटू लागतं– िमळणाया पैशात कसं भागवावं–खच कोणते कमी करावेत– मुलं कती अंतराने कती हायला हवीत– हे सगळे  लोकांवर सोपवून आपण तणी सुखी हावं! संततीया बाबतीत असं ठरवता आलं असतं तर काय हवं होतं हणा?– हणूनच एके दवशी वसुधा– ‘‘मला गरगरतंय’’ असं हणू लागली तेहा मी दणकलो. चेेने मी हणालो, ‘मलाही गरगरतंय.’ ‘हो, तुमया वााला ा गोी आया असया तर काय हवं होतं? आही बायका सोशीक! आहीच ते सहन क जाणे.’ ‘तुहाला ास, वेदना फ नऊच मिहने. पुषाला मा पुढे जमभर कळा येतात, वाढलेला ाप सांभाळताना! डंकाचे लाडू फ बायकांनाच!’ वसुधा तडाला पदर लावीत हणाली, ‘तुमया तडाला लागयाची सोय नाही आिण वेळही नाही.’ ‘तरी बरं... माझं वाय पुरतं ऐकायया आतच‘‘इश!’’ हणत वसुधा आत पळाली आिण ितचं गरगरयाचं कारण काही तरी िनराळं असेल अशी मी माझी समजूत घालून यायला लागलो. पण अशा समजुतीने िनमाण झालेया परिथतीत बदल होणार नहता. आणखी
एका जीवाची लागलेली चाल हा िनवळ भास नहता! एका रिववारी फरायला जाताना वसुधा पटकन हणाली, ‘िनतीन, आता कडेवर बसायचं नाही हं. रयाने नीट चालायचं. ह करायचा नाही.’ िनतीन हणाला, ‘ऊं ऽऽ आमचे पाय दुखतात.’ ‘बमजी, आता पाय दुखून चालणार नाही. कडेवर बसयाचा तुमचा अिधकार आता संपला.’ –िनतीनला ांतला अथ समजणं शय नहतं. पण ‘तुमचा अिधकार संपला’ हे वाय मला समजलं. सहज आलेया या बोलयात फार अथ होता. मला ते वाय लागलं! पटकन् डोयात िवचार आला – ा अात अभकाया हावर आपयाकडून अितमण घडलं आहे! आपण िनतीनपासून काही तरी िहरावून घेत आहोत. हा िवचार डोयातून सकला तरी जाईना. मी बेचैन झालो. िनतीन मायापासून फार दूर जातो आहे असं मला वाटू लागलं. मी मग आणखीन कावराबावरा झालो. वाटलं, ‘मला कडेवर घे’ असं िनतीन आणखीन कती दवस हणणार आहे? कडेवर बसयाचे ण िनतीनया आयुयातून हळूहळू जात आहेत, तसंच पिहया मुलाला कडेवर घेऊन हंडयाचा आनंद मायाही जीवनातून चालला आहे. मुलाचा एवढा िनकट पश आाच आपयाला घडतो आहे. ही पशतीता. भावनावेग– िनकटता पुढया आयुयात कधीही नाही. िनतीन आपया पायांवर मग उभा राहणार आहे. याची िितजे मोठी होणार आहेत. चालायला लागयावर इतका चालेल–एवा दूरवर जाईल क, पाठलाग करायला आपयात बळ राहणार नाही. हात उंचावून बोबा शदांत ‘मला घे’ हणणारा िनतीन पुढया सबंध जीवनात एवढा जवळ येणार नाही... ...माझे िवचार मलाच पेलवेनात. मी पटकन खाली वाकलो. िनतीनला कडेवर घेतलं. मायाकडे साय पाहात वसुधा हणाली, ‘आय आहे. कडक इीचे कपडे आिण पँटला बुटाचे डाग पडतील ना?’ ‘पडू देत.’ मी बेफकरपणे हणालो, चार पावले चालून गेयावर िनतीनने नेहमीमाणे िशीची मागणी केली. मी िशी घेऊन दली. वसुधाने िशी घेताना याला चापलं, ‘रयात वाजवायची नाही. घरी जाईपयत िखशात ठेवायची.’ थोा वेळाने ा अटीचा
िवसर पडून िनतीनने िशी हातात घेतली. वसुधा लगेच मला हणाली, ‘तुही सांगा हो याला तुमचं ऐकतो तो. रयात िशी वाजवेल. लोक पाहात राहतील. मला ते आवडायचं नाही.’ ‘असू दे ग. रयात िशी याने वाजवायची नाहीतर कुणी मी वाजवायची का?’ माझा पिव पान वसुधा चमकली. ितला माझे मनोापार समजणं शय नहतं. मी समजावून सांगयाचा य केला असता तर कदािचत् ितला ते िविपणाचं वाटलं असतं. आपया िवचारांची–भावनांची तीता आपयालाच! ते मग पुकळदा खरे असोत, ामक असोत, फसवे असोत अगर दशाभूल करणारे असोत. काही काळ या भावना ते िवचार आपयावर कमत गाजवून जातात हेच खरं! हणूनच यातली उकटता फ याची यालाच जाणवते. तशा अथाने माणूस हा सतत एकटाच असतो! आाच पाहा ना, आही टापटीप कपडे केले आहेत. फरायला चाललो आहोत. मुलगा समजयाया वयात आला आहे. लोकांया दृीने एक सुटसुटीत, ेमळ जोडपं फरायला जात आहे. पण माया मनात चाललेया उलटसुलट िवचारांमुळे मी एकटा आहे आिण एकटा नाही तर काय? आपण िनतीनवर अयाय करीत आहोत, हा माझा िवचार वसुधेला काय–पण कुठया आईला पटला असता? मातृवाया दृिकोणातून – जेवा खता पिहया अपयाया वेळी तेवाच दुसयाही! याच यातना–तोच सोहळा! तसंच नंतरचा आवेगही तोच. अनुभूतीही तीच. पुषांना यातलं काय कळतंय असं हणून या आहांला मूखात काढणार. ात बायकांची चूक नाही. यांया वााला चंड यातना येतात ात वाद नाही. पण पाठोपाठची अपयेहाची अनुभूती पण तेवढीच चंड! आही पुष फ यातनांतून सुटले आहोत असं नाही, तर नंतरच भायही आमया वााला नाही. माझे िवचार ऐकून वसुधाने मला वेात काढलं असतं तर ितची चूक ठरली नसती. पण काय करणार? आपण िनतीनवर दुसया अपयाकरवी अयाय घडवीत आहोत ा िवचारापासून मला परावृ होता येतच नहतं! िनतीनया दैनंदन हावर आपण गदा आणवीत आहोत ही अपरायाची भावना मला जळवेसारखी िचकटून रािहली. या दवशी िनतीनचं सगळं फरणं माया कडेवनच झालं. तोही उतरवा हणाला नाही, मीही उतरवलं नाही. ‘‘हात अवघडला नाही का?’’ असं वसुधा अधूनमधून िवचारीत होती. मी मनात हणत होतो हे हात अवधडून घेणं उया आयुयात एकदाच! यानंतर िनतीन माझा एकदम दोत बनला. मी याला खूपदा दोत हणूनच हाक मा लागलो. यायाही ते परचयाचं झालं. मी याला मग कौतुकानं िवचारायचं, ‘तू माझा कोण आहेस?’ दातांया मये जीभ आणत तो हणायचा ‘‘दो’’ पूव तो जेवढा मायाजवळ आला नहता तेवढा आता आला. राी झोपताना याला
कुणी ना कुणी तरी जवळ हवं असायचं. गयात हातांची घ िमठी मान कंवा अंगावर वेडावाकडा पाय टाकून झोपायची याला संवय. मला दोही गोी सहन हायया नाहीत. मी कातवायचा. तो मग वसुधेला िचकटायचा. वसुधा आिण तो मग शांत झोपायचे. पुकळदा मग मी च जागा राहायचा. एकमेकांया गयात गळा घालून झोपलेया वसुधा–िनतीनचा मला हेवा वाटायचा. मी ितला एकदा हणालोही, ‘आहा पुषांची दु:खं आहांलाच माहीत! पुष हा नेहमी एकटा पडतो. ल झालं हणजे याला आई दुरावते आिण पिहलं मूल झालं क बायकोही दुरावते. ‘इश, तुही याला घेऊन झोपत जा. तुहालाच आवडत नाही तो िचकटलेला.’ –पण आता ितलाच ातलं काही सहन होईनासं झालं होतं. एका राी याला दूर लोटीत ती हणाली, ‘लांब झोप. गयातला हात काढ. मला ास होतोय.’ िनतीन बाजूला झाला. पण जरा वेळाने िवसन याने सवयीमाणे वसुधेया पोटावर पाय टाकला. वसुधेला तो सहन झाला नसावा. ती ओरडली, ‘कती ास देतोस रे! छळवाद आहे नुसता! दवसभर थकलेय. जरा डोळा लागतोय तो आला ास ायला. बाजूला हो.’ खोलीत दवा नहता. पण कपनेने िनतीनचा कावराबावरा झालेला चेहरा मला दसू शकला. –अपराधाची जाणीव पुहा डंख मान गेली– सकाळी माया आधी उठलेया वसुधेला मी आिण िनतीन एकमेकांया कुशीत झोपलेलो पहायला िमळालं. अशी संवय मला नहती. मयेच िनतीन गयाला िमठी मारायचा कंवा कपना नसताना एकदम पोटावर थाडाकन पाय टाकायचा. अनेकदा झोपमोड होऊन बतेक जागरण झालं. पण सकाळी चुरचुरणाया डोयांबरोबरच राीचा; िनतीनया सुखद हातांचा िवळखाही आठवत होता. या एका राीने िनतीन माझा जीवकठं ेही बनला. आता सतत तो मायाभोवती आिण मी यायाभोवती घोटाळत रािहलो. सकाळी तड धुयाया कायमापासून तो राी झोपेपयत तो सगया गोी मायाकडून कन घेऊ लागला. एकदा जेवताना तो ’’भरव’’ हणून हटून बसला. ‘या, िचरंिजवांना भरवा आता! बापलेकांचं ेम उतू जात आहे दवसदवस. वारी लहान
होत चालली आहे.’ मी न बोलता याचा भात कालवू लागलो. ‘अहो, तुहांला झालंय काय हली? तो खुशाल नवीन नवीन गोी क पाहतोय, आिण तुहीही कधी नहत ऐकत सुटला आहात! तुही ऑफसला गेलात क नंतर मला छळत बसतो. िबलकूल ऐकत नाही आजकाल. तुमचा धाक होता तोही सुटत चाललाय.’ ‘जाऊ दे ग! असं काय िवशेष करायला सांगतोय थोडाच!’ ‘असं हणता हणताच तो लाडावत चालला आहे. मला हली मुळीच ऊठ–बस होत नाही. हातपाय भन येतात. पाठ तर सतत दुखत असते!’ –वसुधेया अडचणी िन:संशय िवचाराह होया. वसुधा तारी सांगत होती. मायावर काय ितया होते आहे हे िनतीन बावन पा लागला. याया केिवलवाया चेहयाकडे पान पुन: मला भन आलं. वसुधेने लाड करायचे आिण मी दम ायचा हा आजवरचा परपाठ! आता भूिमका बदलया होया. वसुधेला वेध दुसया अपयाचे लागले होते. नुसयाच िनतीनला ती दुरावत नहती–तर थोडीफार मायापासूनही लांब जात होती. ितयामायातसुा अंतर िनमाण होत होतं. हणजे थोाफार माणांत मी आिण िनतीन समदु:खी होतो. का कुणास ठाऊक वसुधेची तार रात असूनही माया तडून ितया परिथतीबल सहानुभूती दडिवता येईना! वाटू लागलं–आता वसुधा आिण नूतन अपय एका बाजूला –िनतीन व मी एका बाजूला! एक तहेची आहा दोघांिव आघाडी उभारली जाणार आहे आिण आपयाला आता वत:च कंबना याहीपेा िनतीनचं संरण करायचं आहे. िनतीनला मग भरवता भरवता मी हणालो, ‘िनतीन, आईला ास ायचा नाही हं कधी. तुला काय हवं नको ते तू मला सांगायचंस इथून पुढे.’ मामला गंभीर आहे एवढं िचरंिजवांनी ओळखलं होतं. एखाा समंजसामाणे या एवाशा िजवाने ‘‘ं’’कार दला. एका रिववारी दुपारी वसुधा कपांची ंक उघडून बसली. आता सबंध दुपार या ंकेत जाणार हे मी ओळखलंच. गााया पोतडीतून जशा िचिविच वतु िनघतात तशा वसुधेया ंकेतून एकेक वतु अवतार घेऊ लागया. मागया भयाबुया आठवणसकट! िनतीन मोठा झायाने लहान होणारी झबली – कपडे – थम बाहेर पडले. िनतीनया बुशकोटासाठी हणून आणवलेलं कापडही यात पडलं होतं. सापडत नाहीतया सबबीखाली गायब झालेया अनेक वतू अशा वेळी बायकांया राखीव ंकांतून बाहेर पडतात. िनतीनने ते कापड पाहता णी ओळखलं. झडप घालून याने ते बाहेर उचलून घेतलं. मला ाचा शट िशवायचा हणून तो नाचू लागला.
‘‘चल, खराब क नको. नवीन बाळाला याची झबली िशवायची आता!’’ िनतीन िहरमुसला झाला. नकळत मायाजवळ आला. ‘अरे दोता, असं रडतोस काय? आपण नवीन कापड आणू. अगदी यायापेा चांगलं!’ ‘हं, आता अशी उधळपी चालायची नाही.’ वसुधा पटकन हणाली. ‘अजून चार–पाच मिहने अवकाश आहे. आतापासून कती िवचार करणार आहेस?’ वसुधा काहीशी वरमली. पण ितला गपही बसवेना. ितने उलट िवचारलं, ‘‘िवचार कन नको का ठेवायला? असंय िवचार येतात मनात. इतके दवस बसलेली घडी आता िवसकटणार आहे. आथक बाबीपासून येक बाबीपयत! आता अशी उधळपी नाहीच करता येणार. िनतीनला कुठे तरी शाळेत अडकवायला हवा. नुसतं बाळंतपण झालं क भागलं असं रािहलेल नाही. दुसरं मूल नीट बसा–उठायला लागेपयत–सगयाचा िवचार आतापासूनच करायला हवा. तुहांला काय?’’ वसुधेया अडचणी रात होया. अवातव नहया. ा सगया अडचणवर उपाययोजना जरी तातडीने सुचली नाही तरी िवचार कन ठेवायला हवाच होता. –मला अडचणी पटत होया, पण सूर पटत नहता!!– ‘तुहाला काय?’– ा शेवटया ाने ितने मला ा बाबतीत दूर ठेवलं होतं. जणू ा सव अडचणी ितया वैयिक होया. मी यांचा िवचार ितयाबरोबर करणारच नहतो. एका अपयाया आगमनाने फ ितयाच संसाराची बैठक िबघडणार होती. माया जीवनात जणू ांती होणारच नहती. य बाळंतपणाया यातना माया वााला नहयाच नहया. पण यातना काय तेवाच असतात? संसारातया अडचणनी काय एकच  होरपळून िनघते? पण सरसकट सगया बायकांनी पुष–बाळंतपण ा गोीकडे फार तटथामाणे पाहतो अशी सोयीकर समजूत कन घेतली आहे. वसुधाच याला अपवाद कशी ठरावी? मलाही ती दुरावत होती हेच खरं? बायको एक वेळ शरीराने दूर झाली तरी चालेल, पण मनाने, िवचारांनी दूर झाली तर फार वाईट. पिहया बाबतीतला दुरावा–हा काही काळच अवथ करणारा असतो, पण दुसया बाबतीतली िनमाण होणारी भंत–यायावर डोकं आपटलं तरी सहजी फुटत नाही. आहा पुषांचं िनमअिधक बळ अशा भंती पाडयात खच होतं. आिण बायकांकडून कयेकदा–शरीरसुखासाठीच ही लाडीगोडी चालली आहे असा सरसकट अथ
घेतला जातो! ी शरीराने दूर झाली हणजेच फ पुष वैतागतो, ही यांची अशीच एक गोड समजूत आहे. याला कारणही तसंच आहे. शरीरसुखासाठी ी राबवली जाते. पुष फायदा घेतात, ही कंवा अशा तहेची िशकवण परंपरेने ीवग घोकत आला आहे. आता आणखीन एक मूल होणार होतं– अंतर वाढणार होतं. छे, मला आिण िनतीनला सावधच रहायला हवं!! नंतरया दवसातया गोी काही मनासारया आिण काही मनािव घडया. वसुधेला आठवा मिहना लागयावर ितला घरातलं खरोखरच काही होईना; आिण उरकावं अशी अपेा पण नहती. आईया वाटेला जायचं नाही एवढं आता िनतीन ओळखू–समजू शकत होता. ितयापासून तो शयतो लांब रहायचा. मधूनमधून वसुधेलाच याला जवळ घेयाचा मोह हायचा, पण याच वेळी िनतीनला जर आवेग आला आिण मती करायची  आली तर ितला तो पेलत नसे. मग ितला लांबूनच ेम करावं लागे आिण दंगामतीची हौस िनतीनला मायावरच भागवून यावी लागे. दलेया तारखेया आधीच दोन दवस वसुधेला ास होऊ लागला. आई गावान आधी राहायला आली होती हणून बरं झालं. एके दवशी मी ऑफसातून परतायया आतच ितला सूितगृहात पोचवावं लागलं. मी ितला भेटायला गेलो. मला पाहताच ितचे डोळे भन आले. वेडगळासारखा ितने मला  िवचारला, ‘मी सुखप सुटेन का हो?’ ‘न सुटायला काय झालं? वेडी तर नाहीस? सगळं कसं ठीक होईल.’ –काही काळ चमकारक शांततेत गेला! ‘िनतीनला संभाळा हं!’ पुन: वसुधा हणाली. ‘हो.’ उर ायचं हणून मी दलं. पुन; शांतता! चमकारक ण – चमकारक शांतता. नदीया दोन काठांवर दोन नी उभं राहावं. काय बोलावं हे कळू नये आिण बोलावसं वाटलंच तरी पलीकडे आवाज पोचू नये– अशी काही तरी परिथती! वसुधेला पुन: पुन: धीर देऊन मी ितचा िनरोप घेतला. सकाळी आईने उठवयावरच मला जाग आली.
‘आपयाला वसुधेला पाहायला जायचंय. िनतीनला भाऊ झाला!’ माझी झोप साफ उडाली. गाढ झोप मला लागावी कशी ाची मला चुटपूट लागली. िनतीनयावेळेला मी राभर दवाखायाया हरांात फेया घालीत बसलो होतो. ा वेळेला मा मी ितयापासून लांब होतो. िनतीनला कुशीत घेऊन झोपलो होतो. ‘केहा समजलं?’ ‘सुशीलाबाई नसने शेजारया गोखयांना सकाळी फोन कन कळवलं अया तासापूव!’ –मी मग गडबडीने उठलो. वातिवक नूतन अपय पाहायला मी तेवढासा उसुक नहतो. गेया सात–आठ मिहयात झालेया बारीकसारीक गोी आठवून गेया. िनतीन, दुसरं बाळंतपण वगैरेसारया िवषयांवन आहा उभयतांत झालेली कडवट संभाषणं – का कुणास ठाऊक – सगळं सगळं आठवून गेलं! िनतीन हायया वेळची – या आधीची आमची मन:िथती आिण दुसया अपयाया वेळची मन:िथती ांत खूप अंतर होतं. तडावर गार पायाचे हबके मारता मारता मनात िवचार आला, ‘ा नवीन मुलावर मी िनतीनएवढं ेम क शकेन का?’ आिण क शकलो तर िनतीनकडे माझं दुल होईल का? िनतीनकडे जात ओढा रािहला तर वसुधेला काय वाटेल? दोनही मुलांयावर एकदम ेम करता येतं का–? नूतन अपयाया मनोहर चायांनी मी जर ितकडे ओढला गेलो तर िनतीन – भाबडं पोर – भांबावून जाईल! छे छे, असं होता कामा नये. पाच या काय होत ते! आधी माया लाडकला – वसुधेला भेटू दे. यमयातना सोसया ितने. माया वाटेकडे डोळे लावून बसली असेल. माया िध पशासाठी आसुसली असेल. ना पायाचा िवचार आा कशाला? मुाम उठवयामुळे िनतीन नाखूष होता. पण नवीन बाळ पाहायचं ा आकषणामुळे तो रडत नहता इतकंच! याला उचलून घेत मी हणालो, ‘‘चला, दोत, चला लवकर!’’ टॅसीत मोकळी जागा असूनही मी िनतीनला मांडीवर घेतलं. आई िनतीनला हणाली, ‘बसून घे मांडीवर. आता तो दुसरा पुंड तुला काही दवसांनी मांडीवर बसू देणार नाही.’ िनतीनला मी उगीचच जात वेळ घेतलं. याला िवचारलं, ‘तू माझा कोण?’ ‘दो!’ वसुधा थकली होती. मामुळे ितला लानी आली होती. मी ितला उठवणार नहतो. पण िनतीनया आवाजाने ती आपोआप जागी झाली. मी ितयाजवळ गेलो. आई समजून
बाहेरच थांबली. वसुधेया डोयावन हात फरवीत, तड कुरवाळीत मी िवचारलं, ‘थकलीस ना?’ वसुधेला रडायला आलं. या रडयात अनेक अथ होते. या रडयाला समजूत घालयाची आवयकता नहती, अपेा नहती. या रडयाला फ वाहणाया अूंचं सौय हवं होतं. माझा हात हातात घेऊन ती पडून रािहली. टूल पाळयापाशी ओढून, यायावर चढून िनतीन बाळ पाहयाची धडपड करीत होता. वरची मछरदाणी दूर कन याने डोकावून पािहलं आिण आनंदाने टाया िपटया. मला मा अजून बाळ पाहावसं वाटत नहतं. या नवीन िजवाला पािहयावर माया मनात कोणया भावना िनमाण होणार आहेत हे मला ठरवता येत नहतं. अजून वाटत होतं क, वासयाचा वषाव करयासाठी, अपयेमाया लालसेसाठी एकटा िनतीन– एकच वासयबंदू पुरे झाला! लगेच वाटून गेलं पण आपया बावचळलेया मन:िथतीला तो दुसरा िनपाप जीव कुठे जबाबदार आहे? िनतीनवर अयाय होईल ा भीतीने आपण िततयाच दुसया िनपाप अपयावर अयाय करीत आहोत. काहीच सुचेना. गधळून गेलो. वसुधेला माया मनातया ोभाची कपना नहती. तेहा ती मला सावरेल ही आशा थ होती. कोणी तरी सावरायला हवं मला. कुणीही... कुणीही चालेल... सावरायला हवंय मला! ... कुणी तरी... आिण तेवात तेवात िनतीन ओरडला, ‘बाबा, इकडे या ना! ितकडे काय कलताय? बगा, बगा, आपला नवा–नवा, छोता–छोता– दो! आता तीन तीन दो. वन्–तू–ली!’ दोताने मला सावरलं आिण मनातले सगळे िवकप कुठया कुठे पळाले. वसुधेचा हात मी सोडला आिण नवीन दोाला पाहायला पाळयाकडे धाव घेतली!
‘दोनाचे चार हात’ झाले, क सगया चंता िमटया... हा एक समज, पण आयुयाचे खरे सूर तर इथूनच िझरपू लागतात. रोजया जगयातली मोठी-मोठी िथयंतरं... भाविनक, मानिसक आंदोलनं... आिण सुखाची आवतनं... हे सगळं गुंफुन राहतं केवळ ‘ल’ या शदाभोवती! ‘चतुभुज’ कथेतला चंतातूर वर, ‘चुडा’ मधील वधुपाची केिवलवाणी दैना, ‘अंतर’ मधया दोन मैिणची लामुळे पालटलेली आयुयं आिण
‘बिलदान’ मधील िनयतीया फेयात अडकलेली बायको... आपयाच आजूबाजूची ही पां खास ‘वपु’ शैलीतून अवतरलेली... यांया बहारदार लेखणीतून
x