एक होता कार्व्हर

एक होता का ह र, सौ. वीणा गवाणकर , दल प माजगावकर, राजहंस काशन, पुणे


 आवृ!ती :- आवृ!ती पाचवी


पान न.ं1


""ए ! चल, उठतोस क येऊ मीच तकड े?"" मोझसे बाबांची
दमबाज हाक ऐकून त ेकाळं, बारकं पोर दचकून उठल.ं अजून पुरतं
उजाडलंह$ न%हत.ं पण मोझसेबाबाला कुठला तवेढा धीर ?


""तु*याएवढ$ पोरं बघ कशी धारा काढतात,गुरं राखतात. क/बडया-
डुकरांची देखभाल करतात. पण तुझ ेअसले हे काडयामु2याचे
हातपाय आ4ण हे असलं मुकं त/ड ? काय होणार तुझं त ेदेवास
ठाऊक !""


""नका हो असं करवादू!"" सुसानबाई आप7या नव8याला -
मोझसेला-चुचकारत 9हणाल$,""केवढंसं पोर त.े काल :दवसभर
काम क;न थकलंय.""


""पण मला आता शेतात कोण मदत कर$ल ? 4खशात ना पेसा ना
अडका. लागवडह$ नीट झालेल$ नाह$. अशा आळसानं उ>या ?पकाची
नासाडी %हायची."" मोझसेबाबा कुरकरले.


""काह$ काळजी क; नका. ई@वरकृपेने सारं ठBक होईल. अहो ! हा
दुबळा पोरसुCदा बघा. काह$ :दवसांनी कसा ठणठणीत होईल तो !""
 ""हो ! होईल !एक घोडा होता तोह$ या पोरापायी गमावला.""
झालं होत.ं काय-अमेDरकेतील Eमसोर$ राFयातील, डायमंड Gो%ह
(Diamond Grove) पाडयावर मोझसे का%हHर नावाचा एक जमनH
शेतकर$ आपल$ पIनी सुसान :हJयासह राहात असे. IयाJया घर$
""मेर$"" नावाची गुलाम नGो KLी होती. ज. Gॅटकडून Iयाने ती
700 डॉलसनHा ?वकत घेतल$ होती. वाKत?वक मोझसे का%हHरला


पान न.ं 2
गुलामOगर$ पसंत न%हती. माणसं ?वकत घेणं अमानुषपणाचं वाटे. पण
शेतीवाडी बघताना आप7या एकाक पIनीJया मदतीसाठB अन्
सोबतीसाठB कोणी असावं, 9हणून Iयानं ""मेर$"" ?वकत घेतल$ होती.
तला आप7या घराजवळJया गोठयाशेजार$ एक लाकडी
खोपटह$ बांधून :दलं होत.ं तचा नवरा दुस8या एका मळेवा7याकडे
लाकड ेकापRयाJया कामावर मजुर$ करायचा. मधून मधून तो आप7या
बायकोला-मेर$ला-भेटायला येई. एके :दवशी तला बातमी Eमळाल$
क , दोन म:हSयांपूवTच तचा नवरा अपघातात मेला. गुलामीचं िजणं !
Vबचार$ला बातमी :दल$ गेल$ हेच खूप 9हणायचं


दुःखाच ेकढ सुकतात तोच एका राLी मेर$Jया XकंकाYयांनी
""डायमंड Gो%ह"" दचकून उठल.ं 1860 -62 Jया सुमाराची ह$
घटना. गुलामांना पळवून,?वकायचं हा मोठा तजेीचा धंदा झाला होता.
मेर$वर अशाच एका टोळीची नजर पडल$. रातोरात तला पळवून
नेRयासाठB धाड पडल$ होती. मेर$Jया XकंकाYयांनी जाग आ7यावर
काय घडतंय याची क7पना ZणाधाHत मोझसेबाबांनी आल$. त ेआपल$
 बंदूक सरसावून मेर$Jया खोपटाकड ेधावले. पण उशीर झाला होता.
दूरवर जाणारा घोडयांJया टापाचंा आवाज ऐकत त ेहताश होऊन
नुसतचे उभे रा:हले.


सुसानबाई घराबाहेर आ7या. मेर$Jया खोपटापाशी जाRयाचं IयांJयात
Lाण न%हत.ं मोझसेबाबांचा आधार घेऊन Iया कशाबशा खोपटाकडे
गे7या. मेर$Jया मोठया मुल$ला या धाडीत िज%हार$ मार बसला होता.
ती शेवटच ेआचके देत होती. मधला मुलगा ""िजम"" अजूनह$ थरथर
कापत, अंधा8या कोप8यात लपून होता. धाकटा दोन म:हSयांचा पोर
आ4ण मेर$ यांना पळवून नेRयात आल.ं होत.ं Iया राLी Iया खेडयातले
बरेच नGो गुलाम पळवले गेल.े का%हHर शेतक8याने गावक8यांJया
मदतीने मेर$ची व तJया बाळाची सुटका करRयाचा [यIन केला.
IयासाठB Iयान ेआप7या शेताचा तुकडा देऊ केला,उमदा घोडा देऊ
केला. IयाJया Iया उम\या घोडयाJया मोबद7यात तो परत काय


पान न.ं 3
Eमळवू शकला ? तर मेर$चा दोन म:हSयांचा मरणोSमुख मुलगा. मेर$
नाह$ !


सा8यांनीच Iया मुलाची आशा सेडल$ होती. जेमतमे @वासोJ]वास
करणारं त ेकाळं मुटकुळं, कोणIया घटकेला आचका देईल सांगता येत
न%हत.ं पण सुसानबाईनी आशा सोडल$ नाह$. IयांJया शु^ूषेला फळ
आल.ं तो मरणोSमुख जीव पुSहा तग ध; लागला. Iयाचा तो छाती
फोडून बाहेर पडणारा खोकला आ4ण घुसमटणारा दुबळा @वास पाहून
कोणाला वाटलंह$ नसतं क हे पोर जगेल ! फaत सुसानबाई माL
 िजवापाड काळजी घेऊन मेर$चं पोर जगवीत होIया. IयांJया द$घH
पDर^मांना यश आल.ं Iया पोरानं जीव धरला. तो हळूहळू चालू
लागला. खाऊ लागला. पण वारंवर उसळणा8या भयानक खोक7याJया
उबळीनं Iयाचं KवरयंL साफ Vबघडलं होत.ं Iयाला बोलता येत न%हत.ं
मेर$चं पुढं काय झालं हे कधीच कोणाला कळलं नाह$. Iया उIतम,
उम\या घोडयाJया बद7यात परत Eमळवलेला मेर$चा दमेकर$,दुबळा,
मुका पोर माL का%हHरJया घरात वाढत होता. Iयाच [संगाची
मोझसेबाबांना आठवण झाल$. सुसानबाbJया Iया शु^ूषेत,देखभाल$त
Iयांचाह$ वाटा होता. `मेर$' ला Iयांनी गुलाम 9हणून कधीच वागवलं
न%हत.ं मेर$Jया या पोराबcल Iयांना ममता होती. ह$ ममता सुसानबाई
जाणून होIया.


अमेDरकेतील राFयाराFयांतील यादवी संपल$ होती. गुलामOगर$
काय\यानं नdट करRयात आल$. यादवीपायी ?वKकळीत झालेले जीवन
पुSहा सुरळीतपणे सु; झाले होत.े शेतीवाडी करायला उसंत Eमळू
लागल$ होती. युeाचा रखरखाट संपून सगळीकड ेजीवन बहरत होत.ं
डायमंड Gो%ह आ4ण आजूबाजाJया ""ओझाकH"" टेकडया फळाफुलांनी
बह; लाग7या होIया. बहरले7या नसगाHत का%हHरचा तो अनाथ
पोर सुखावत होता. आता तो दहा-एक वषाHचा झाला होता. मोझसे-


पान न.ं 4
बाबांनी गुरांची,बागेची परसूची देखभाल करRयाचं काम IयाJयावर
सोपवलं होत.ं तोह$ ती कामं मोठया हौसेने कर$. Eशवाय जवळJया
झाडीत जायचं, वेगवेगYया झाडांची रोपं आणून मोझबेाबांJया
परसूत लावायची, बागेत नर नराळे ताटवे सजवायचे, वाफे तयार
 करायच ेआ4ण hdट लागRयासारखी बाग फुलवायची हा Iयाचा खास
आवडीचा छंद. Iयातच Iयाचा फावला वेळ जायचा.


न%यानंच शेजाराला आले7या सौ. 9युलरबाई एकदा गiपागोdट$
करायला सुसानबाईकड ेआ7या होIया. चहापाणी झा7यावर
सुसानबाbनी आपल$ छोट$, सुरेखशी बाग Iयांना दाखवल$. पण Iया
छोटयाशा बागेतील अनेक फुलझाड ेसौ. 9युलरना ओळखता येईनात.
सौ. 9युलर खोदून खोदून ?वचा; लाग7या, त%ेहा सुसानबाईनी
आप7या `माYयाला' हाक मारल$. छोटा माळीदादा गुणगुणत समोर
येऊन उभा रा:हला.


""काय हो ! तु9ह$ तर 9हणत होता क , याला बोलता येत नाह$
आ4ण हा तर चaक गुणगुणतोय  !""


""खरोखरच तो मुका आहे. दोनचार शjदांपल$कड ेIयाला बोलता
येत नाह$.पण फुलं,फळं,झाडं,कोवळे क/ब यांJया सहवासात माL
तो नेहमी असंच गुणगुणतो. Iयाची आईसुCदा काम करताना अशीच
गुणगुणत असायची. याचं गुणगुणणं तची आठवण क;न देत.ं""
छोटा माळी आ4ण Iयाची ती अkूत छोट$ फुलबाग पाहून सौ.
9युलरना आपले आ@चय Hलप?वता आले नाह$. Iयांनी Iया मुलाची
पाठ थोपटल$. पण तो छोटा मुलगा माL ?वचारात पडला. ""खरंच
का या लोकांना झाडातलं काह$ कळतं ? क नुसतं हे कौतुकापुरतं
असतं ? झाडाकड े""लZ"" \यायला यांना जमतं का ?""
मोझबेाबांनाह$ या मुaया मुलाJया जगावेगYया छंदाचा [Iयय
अनेक वेळा आला होता. IयाJया सूlम अवलोकाचा, नर$Zणशaतीचा
 Iयांना अंदाज येऊन चुकला होता. झाडावरची अगद$ बार$कशी क डह$


पान न.ं 5
IयाJया नजरेतून सुटत नसे. घराभोवतीची झाड ंIयाJयामुळे कशी
सुरmZत असत. Iयामुळे मोझेसबाबा IयाJयावर खूष असत.


या एकाक ,अबोल मुलाचा EमLपDरवार -मुलखावेगळाच होता.
रानावनातील झाड-ंझुडपं,पZांची ?प7लं,डबaयातले छोटे मासे हाच
Iयाचा गोतावळा. वेळ[संगी मोझसेबाबांJया चापटया खाऊनह$ या
""EमLांची"" संगत तो चुकवीत नसे. एकदा Iयाने पालापाचोळा,गवत
दोरा,सूत गोळा क;न इतकं सुरेख अन् हुबेहूब घरटं बनवलं क ,
सुसानबाbना शपथेवर लोकांना सांगावे लागे ""हे आमJया मुaया
पोरानेच बनवलंय !""


तो झाडा-[ाRयांJया संगतीत रमे. मनसोaत गुणगुणत राह$. अगद$
भान ?वस;न ! पोटावर पालथं पडून तासन् तास एखा\या अंकुराचं
Xकंवा वाळवीचं नर$Zण कर$त राह$. IयाJया या दोKतांJया सह-
वासातून Iयाला अनेक गोdट$ समजत. Iयांची दुखणी-खुपणी, आजारपणं
कळत. IयांJया सहवासात झाडांना जणू िज%हा फुटत, कान येत.
आप7या भाषेत Iयांची बोलणी चालत. तोह$ एक मग चालत-ंबोलतं
झाड बन.े IयांJया सहवासात तSमय होई. ""झाडांची देखभाल कशी
करावी, IयांJया आवडी नवडी कशा ओळखा%यात, हे सारं IयाJया-
कडून Eशकावं,"" मोझसेबाबा कौतुकानं 9हणत.ं


आजूबाजूच ेपDरOचत Iयाला छोटा माळी 9हणत. या छोटया माYयाला
आप7या बागेत7या झाडांच ेदवापाणी करायला अनेक :ठकाणाहून
बोलावणे येई. मग हा इकडची झाड े तकड ेलाव. याला झाडीत नेऊन
ठरा?वक :ठकाणी लावून ये, Iयाची आळी भुसभुशीत कर,
पल$कड7याJया फां\या काप-असं काहाबाह$ क;न, बाग दु;Kत कर$.
चारआठ :दवसांनी झाडीत नेऊन लावलेलं रोपटं अलगद काढून आणी
आ4ण Iया बागेत ठरवून ठेवले7या :ठकाणी पुSहा लावी. Iया बागेचं
;पच पालटून जाई. IयाJयाह$ अनुभवात भर पड.े oानात भर पड.े


सौ. बेनयामबाbच ेगुलाब - "" यांना गुलाबच 9हणायचं का ?"" अशा


पान न.ं 6
अवKथेला आले होत.े आपल$ बाग पाहून ती खंतावत होती. एका
दुपार$ ती सुसानबाईकड ेगेल$. छोpया माYयाला घेऊन घर$ आल$.
Iयाला बागेत सोडून घरात गेल$. Iयाने गुलाब तपासले. घराभोवती
चaकर टाकल$. आपलं काम केल.ं काय केलं त ेसांगायला घरात Eशरला
अन्  :दवाणखाSयातच थबकला. काय सुरेख रंगीत OचLं होती ती.
जSमात [थमच पहात होता तो. Xकती तर$ वेळ तो Iया
OचLातील रंग न् रेषा Sयाहाळत होता. कधीपासून बेनयामबाई
आप7यासाठB उभी आहे, हे Iयाला कळलंच नाह$.


""बाळा, तुला OचLं रंगवायला आवडतं का रे ?""


""मी मी मला"" नेहमी[माणे तोतरेपणा आड आला.


""तू तर माझ ेगुलाब पाहायला आला होतास न.ं?""


 ""ऊन पा:हजे न् जागा बदलल$.""  अZराला अZर अन् शjदाला शjद
जुळवत कसंबसं तो बोलला. साफ मुकेपणा जाऊन अल$कड ेतो तोतरं
का होईना पण चार-दोन शjदाचंं वाaय क; लागला होता.
बेनयामबाईला नीट न उमज7याने तने बाहेर जाऊन पा:हले.
गुलाबांची जागा बदलल$ होती. :दवसभर KवJछ ऊन Eमळेल अशा
:ठकाणी झाड ंलावल$ गेल$ होती.


""छान माझं काम छान केलसं हं. हे घे तुला "" असे 9हणून Iयांनी
IयाJया हाती नाणे ठेवले. त ेघटट मुठBत ध;न तो नघाला. आता
IयाJया डोaयात गुलाब न%हते क नाणं न%हत.ं ती रंगीत OचLे
डोYयासमोर नाचत होती.


घर$ आ7यावर Iयानं आप7या तोत8या भाषेत सुसानबाbना नाना
[@न ?वचारले. Iयांना :दवाणखाSयातील रंगीत OचLांJया तसVबर$-
समोर उभे क;न परत परत ?वचा; लागला. Iयाचं हे तसं बोलणं
समजून घेत सुसानबाbनी IयाJया [@नांना उIतरे :दल$. रंग अन् रेषा
समजावून :द7या. झालं ! नवा छंद सु;.


पान न.ं 7
झाडीत7या एकांतात हा माळीदादा रंगीबqरगी फुले, फळे, पाने
कुटून कुKक;न रंग बनवी. पlयांJया ?पसांच ेकुंचले बनवी. मग लाकडी
फळकुटावर,काचJेया फुटaया तावदानावर, अगद$च काह$ नाह$, तर
KवJछ कातळावर OचLे काढून रंगवणं सु; होई.


Iयाचा थोरला भाऊ तjयेतीनं धrाकrा अस7याने मोझसेबाबाबंरोबर
शेतात कdटाची कामे कर$. पण हा दुबळा अन् नाजूक अस7याने
नेहमी सुसानबाईभोवतीच घोटाळत असे. Iयाची चौकस नजर, IयांJया
हाताचं कसब :टपत असे. Iयांचं त ेचुल$ Eलपंणं,लोकर ?पजंणं,
कातडी कमावणं,मेणबIIया बनवण.ं मसाले तयार करण.ं झालंच तर
पाव,VबिKकटे,पुsडगं तयार करणं, सुयांवर ?वणणं इIयाद$ सा8या
गोdट$ तो पाह$ आ4ण आप7या पर$ने तशा करत राह$. सुसानबाईह$,
""हा कस7याच कामाचा नाह$ तर नदान हे तर$ Eशकू दे."" 9हणून
Iयाला बार$क-सार$क गोdट$ दाखवी. साखर अन् कॉफ खेर$ज अSय
काह$ Iया ?वकत घेत नसत. Iयामुळे अशा अनेक गोdट$ Iया हाताने
कर$त. हाह$ पुdकळशा गोdट$ Eशकला. तरबेजह$ झाला. का%हHर कुटुंब
खाऊन?पऊन सुखी होत.ं पण होतं EशKतीच.ं बेXफXकर,उधळमाधळ
खपत नसे. सगळं कसं टुक नं चाले. हा त ेसारं उघडया डोYयांनी
पाहात होता. IयाJयावर या गोdट$ंच ेसंKकार खोलवर उमटत होत.े
तसं का%हHर कुटुंबाने या दोघा भावांना-िजमला अन् या मुaयाला-
नGो गुलाम 9हणून कधी वागवलंच न%हत.ं उलट ह$ भावड ंकुठेह$
जाRयास मुaत होती. हे अनाथ, नराO^त,पोरके जीव जाणार तर$
कुठे ? मोझसे का%हHरJया आ^यानेच त ेजगत होत.े


िजम थोडा मोठा झा7यावर आपलं नशीब काढायला डायमंड Gो%ह
सोडून गेला. पण छोटा माL तथेच रा:हला. छोटयाJया अंगची
[ामा4णक अन् ?वनt वृIती पाहून का%हHर कुटुंबानं Iयाचं नामकरण
केल-ं ""जॉज"H" जॉज HवॉEशंuटन या थोर नेIयाचं नाव त े! Iयाला
आता सारे मुका, छोटा माळीदादा वगेरे न 9हणता जॉज H9हणू
लागले. जॉजJHया दुबYया, नाजूक [कृतीमुळे सुसानबाई Iयाला


पान न.ं 8
नजरेआड दूर कुठे पाठवायला तयार नसत. Iयांचं ""मेर$चं पोर""
होतं त.े जॉजहH$ दूर कुठे जायला तयार न%हता. आप7या आईJया
मृIयूबcल नि@चत काह$ बातमी नस7याने Iयाला वाटे,"" न जाणो !
आपल$ आई पटकन् के%हातर$ येईल."" तJया KवागतासाठB तो आपलं
लाकडी खोपटं झाडून-झटकून KवJछ ठेवी.


कधी तर$ तो आप7या आई?वषयी सुसानबाbना ?वचार$. तJया
आठवणीनं Iयांचा गळा दाटून येई. Iया 9हणायJया ""तुझी आई फार
गुणी होती. अगद$ तु*यासारखी. तु*यासारखंच काम करताना काह$
तर$ गोड, पण उदास गुणगुणायची. कामात फार चलाख. चटपट$त.
तला Eलहावाचायला येत न%हत.ं पण तची आठवण फार दांडगी
होती बघ.""


""हा पोरगा भार$ भंडावतोय ग !"" मोझसेबाबा आप7या पIनीकडे
तvार करत होत.े 9हणे गवत :हरवंच का ? टोळ उडया कशामुळे मा;
शकतो ?सकाळची कोवळी Xकरण दुपार$ कुठे जातात ? इंw-
धनुdय तयार करायला Xकती वष Hलागतात ? हे काय [@न झाले ?
वेताग नुसता !""


सुसानबाbना हसू आल.ं""हो !9हणूनच ना मला `मदत करायला
Iयाला मा*याकड ेपाठवता ? कळलं हो ! पण माझी काह$ तvार
नाह$. उलट तो हाताशी असला क घरकाम बर$क झटकन् उरकतं !""
""हं  नाह$ तर$ शेतीपेZा KवयंपाकघराJयाच लायक चा आहे तो !""
मोझसेबाबा XफKकारले.""Iयाची वाढच नीट होत नाह$ Iयाला कोण
काय करणार ? खरंतर आता तो चांगला नऊ-दहा वषाHचा झालाय.
IयाJया शाळेची सोय पाहायला हवी नाह$ का ?""


""आहे कुठे जवळपास या नGो मुलांसाठB शाळा ? आ4ण Eशकून
तर$ काय करणार आहे हा ?"" मोझसेबाबा थोडया उ\वेगानेच
9हणाले.


""पण आता Iयाला आपण KवतःJया पायावर उभं राहायला Eशकवलंच


पान न.ं 9
पा:हज.ेIयाचं हे नसग[Hेम,रानावनातलं :हडंणं- IयाJया पुढJया
धकाधक Jया जीवनात Iयाला न;पयोगी ठरवील."" मग ?वषय
बदल$त Iया पुढं 9हणा7या-""पण काय हो ! IयाJयाच जोरावर तु9ह$
यावषT wाZाची लागवड करणार आहात ना ? उ\.या जायचंच 9हटलं
Iया िKवस् शेतीतFoानकड.े चला, कामं आवरती xया.""


िKवस् शेतीतo ^ी. हरमन यायगर (Hermann Jaegar ) Eमसोर$
राFयात wाZांची लागवड Xकतपत यशKवी होईल याचा अंदाज
घेRयाJया कामOगर$वर आले होत.े Eमसोर$तील जमीन व हवा
wाZाJया लागवडीसाठB योuय आहे हे EसCद झाले होत.े जॉजलHा
हाताशी घेऊन मोझसे का%हHरनेह$ आप7या शेताJया तुकडयावर
चाचणी घेतल$ होती. यायगरसाहेब छोटया जॉजJHया हुशार$वर खूष
होत.े Iयांनी :दले7या बार$कसार$क सूचना जॉजनHे तंतोतंत पाळ7या
होIया. wाZवेल$ंची उIतम नगा राखल$ होती. मांडवांकड ेCयान :दलं
होत.ं वाळवी, Xकडीपासून वेल$चं रZण केलं होत.ं डोYयात तले
घालून सार$ कामOगर$ बजावल$ होती. IयाJया या चोख कारभारावर
यायगर खूष झाले. चाचणी यशKवी झाल$ होती. मोझसेबाबानंी आता
जॉजJHया मदतीने मोठया [माणावर wाZांची लागवड करावयाचे
ठर?वले. जॉजहH$ शेतीकामात या नEमIताने काह$ नवीन Eशकून घेईल
अशी Iयांना उमेद होती.


""जॉजH,उ\या सकाळी आप7याला Iया wाZवा7या यायगरकड ेजायचंय
बरं का ! "" मोझसेबाबांनी Iयाला आठवण :दल$.


""हा-ं हां तो wाZवाला ना ! पण बाबा, wाZांचा रंग जांभळा का
असतो हो ?"" - जॉज.H


""मलाह$ माह$त नाह$. सगळीच wाZं काह$ जांभळी नसतात. काह$
काह$ :हरवी पण असतात. पण ""का"" त ेमला नाह$ नाह$त.""
मोझसेबाबा उIतरले


""देवाला माह$त असेल ?""


पान न.ं 10
""नaक च ! देवाला माह$त नाह$ असं या जगात काह$च नाह$.""


""मग देवालाच मी गाठतो आ4ण ?वचारतो !"" टुणकन् उडी मा;न
पळता-पळता जॉज H9हणला. मोझसेबाबांच ेत/ड रागाने लाल झाले. त%ेहा सुसानबाई
Iयांना अडवीत समजुतीJया सुरात 9हणा7या-


""जाऊ \या Iयाला.""



""अग पण हा उeटपणा बरा नाह$. चुकतोय तो. Iयानं असं बोलणं
बरोबर नाह$. जणू काह$ याला भेटायासाठB परसदार$ देव खोळंबलाय.""


""तसंह$ असेल कदाOचत्- !""


""सुसा न ! अगं, तू तर$ -?"" मोझसेबाबा ?वचारात पडले. थोडया
वेळानं त े9हणाले,तुझं बरोबर आहे. Iयाला आता वाचायला
Eशकवलंच पा:हज.े आप7यासारzयांJया धाEमकH घरात असला पाखंडी
तयार होता कामा नये. Iयाला बायबल वाचायला,देवाधमाHबcल
?वचार करायला,आदर बाळगायला Eशकवलं पा:हज.े""


""शेजारJया 9युलरबाbनी Iयाला एक जुनी अंकEलपी :दल$य. Iयांची
बाग Eशंपायला जातो त%ेहा ती बरोबर घेऊन जातो. Iया 9हणत
होIया,""जॉजचHी सार$ अंकEलपी पाठ झाल$य.""


""त ेकाह$ह$ असो. तो बायबल वाचायला,देवा?वषयी आदराने
बोलायला Eशकलाच पा:हज.े"" - मोझसेबाबा ठासून पुSहा एकवार
9हणाले.


दुस8या :दवशी पहाटेच मोझसेबाबा जॉजसHह जायला नघाले. जॉजH
खाट8याJया मागJया बाजूला आपले अनवाणी पाय खाल$ सोडून
मजेत बसला होता. बाक Iयानं काय कपड ेघातले होत ेतो कसा
:दसत होता यात दखल घेRयाजोगं काह$ न%हतंच. ""का%हHरकडचा
पोर"" एवढ$च Iयाची बाहेरJया जगाने घेतलेल$ ओळख. Iयाने


पान न.ं 11
घातलेत तेच कपड े9हणायच.े मग त ेगबाळे आहेत आ4ण Iयामुळे तो
आणखी बाळवट,वेडा?वwा :दसतो याचा इतरांनाच काय पण Iयाला
Kवतःलाह$ ?वचार करRयाचं कारण न%हत.ं Xकंबहुना असा काह$
?वचार करावयाचा असतो, याची Iयाला जाणीवच न%हती, हो अगद$
मोठेपणीसुeा ! !


भरदुपार$ एका झाडाखाल$ Iयांनी आपला खटारा उभा केला. एका
झाडाJया सावल$त बसून सुसानबाईनी बांधून :दलेल$ Eशदोर$ Iयांनी
संपवल$. एक ""गोरा"" एका ""काYयाला शेजार$ बसवून खातोय हे
पाहून रKIयाने येणारे-जाणारे खेडूत थबकत.""गुलामOगर$"" अजूनह$
लोकांJया मनातून पार पुसल$ गेल$ न%हतीच 9हणायची !
मोझसेबाबा बुंCयाला टेकून तथंच धटकाभर पहुडले. हे Iयांचं पहुडणं
जॉजJHया प{यावरच पडत असे. नाह$तर$ मोठB माणसं IयाJयाशी
बोलत असत हे बहुधा IयाJया नर$ZणाJया कामात %यIयय आणणारे
हुकूमच असत. IयापेZा Iयांनी असं शांतपणे पडून राहणं जॉजलHा
भार$ आवड.े


तासभर ?व^ांती घेऊन त ेपुढJया [वासाला लागले. यायगरसाहेबांJया
बागेJया दशHनाने जॉज Hएकदम खूश झाला. यायगर आ4ण मोझसे
का%हHर एकमेकांशी बातचीत कर$त होत.े ती संधी साधून जॉज H तथून
सटकला आ4ण सार$ बाग मजेत Xफ; लागला. Iया बागेत :हरवा
ताजेपणा,आखीव-रेखीव ठेवण पाहून Iयाला वाटलं, ""KवगH,नंदनवन
9हणतात त ेहेच तर न%हे !"" Vबचा8याJया Kवiनातह$ आले नसले
क , पुढे भ?वdयात आपले हेच काटकुळे हात ओसाड जEमनीवरह$
असेच नंदनवन फुलवणार आहेत !


तो एका कुंडीपाशी थबकला. खाल$ बसून हळूवारपणे Iया कुंडीत7या
वनKपतीव;न हात Xफरवू लागला. तJया क/बांना कुरवाळू लागला.
ग/जा; लागला. कोवYया पानाशंी तोड नेऊन गुणगुणू लागला.


पान न.ं 12
यायगरचं लZ IयाJया Iया गुणगुणRयाकड ेवेधले गेले. त ेमोझसे
का%हHरला 9हणाले,""या बेटयाला माझी झाड ंआवडलेल$ :दसतात.
पाहा Iयांना कसं मायेनं ग/जारतोय् !"" Iयांनी जॉजलHा जवळ
बोलावले आ4ण ?वचारले.-


""बाळा तुला झाड ंमनापासून आवडताता का रे ?"" जॉजनHे मान वर
क;न पा:हल.ं दोघांनी एकमेकांJया नजरेत Zणभर रोखून पा:हल.ं
कुठं तर$ अंतर$ची खूण पटल$. आप7याला झाडा-झुडुपातल ंकाय न
Xकती कळतं हे जॉजलHा Iयांना समाजावून सांगता आलं नसत.ं पण
तर$ह$ Iयाची खाLी झाल$ क , तो Kवतः जे काह$ करत होता Iयाची
जाण असलेला ""जाणकार"" IयाJया पुढयात उभा होता.


""हो- हो ! या झाडाझुडपांJया अगद$ सगYया गोdट$ आवडतात
मला !"" आपले दोSह$ हात उडवीत जॉज HउIकटतेने 9हणाला. Iयाचे
हात आप7या हाती घेऊन Iयाची ती ?वशेष लांबसडक बोटे कुरवाळीत
यायगर 9हणाले, ""हे आहेत एका जा तवंत माYयाच ेहात. नुसIया
KपशाHने संजीवनी देणारे !"" Iयाच ेहात हलकेच सोडीत, यायगर
का%हHरना 9हणाले, "" तुमJया wाZाJया मYयाची देखभाल यानं केल$
9हणता, पण हा तर अगद$च ?पटुकला माळीदादा आहे !""


मोझसेबाबांनी खालJया आवाजात जॉजचHी सार$ हक कत यायगरना
सांOगतल$ आ4ण 9हणाले,""हा कधीच मजबूत गडी होणार नाह$.
नGो फaत कdटावरच जगू शकतो. |याला पूण HKवातं}य :दलंय.
पण हा KवतःJया पायावर उभा राहRयासाठB मला सोडून जाऊच
शकत नाह$. अशी पDरिKथती आहे.


यायगर पुSहा जॉजकHड ेवळले. जॉज Hआप7या कुंडयांची तपासणी
करRयात गुंग होता. Iयांनी Iयाला wाZ-वेल$च ेकलम कसे करतात ते
दाखवले. कलम करRयाने wाZांची [त कशी सुधारत ेत ेसमजावून
:दले."" मी wाZाची उIतम जात बन?वRयाJया [यIनात आहे. देवाJया
मागदHशHनाखाल$ माझ े[योग आहेत. ह$ सार$ धरणी, Iया एका


पान न.ं 13


?वधाIयाची आहे. तो ?वधाता- तोच परमे@वर तुझा ?पता आहे. ""
""माझा ?पता ?"" जॉज Hबोलता बोलता अडखळला.


""हो ! हो ! तुलाह$ Iयानेच नमाHण केलंय. रानावनात7या वनKपती-ं
[माणे तूह$ एकाक आहेस. पण Iया दयाघन [भूने तुला नEमतHीZम
हात :दले आहेत. तू Iयांचा उपयोग कर. मा*यासारखा तूह$ देवाचा
आदेश घ.े IयाJया कायाHत सहभागी हो.""


जॉजलHा मोझसेबाबांJया त/डून ऐकलेलं बायबलमधील वचन आठवल-ं
""ह$ भूमी देवाची आहे !""



परत नघत ेवेळी ^ी. यायगर यांनी जॉजसHाठB एक छानसं पुKतक :दलं
आ4ण 9हणाले, -""हे घे तू. तू उघडया डोYयांनी लZ देतोस 9हणून
ब8याच जणांना न समजणा8या गोdट$ तुला समज7या आहेत. तू Eलहा-
वाचायला Eशकशील त%ेहा हे पुKतक तू वाच. आणखीह$ खूप खूप
वाच. मग तुझा ""?पता"" तुला आणखीन गोdट$ दाखवील ! तुझं oान
वाढवील.""


संCयाकळ झाल$ त%ेहा मोझसेबाबा आ4ण जॉज HपरतीJया [वासाला
लागले. यायगरनी जॉजJHया मनात चांदणं Eशंपडलं होत.ं ब8याच नवीन
गोdट$ंच oान Iयाला झालं होत.ं एका न%या जगाचं दशHन Iयाला झालं
होत.ं मोझसेबाबाह$ यायगरसाहेबांJया बरोबर झाले7या
?वचार?व नमयाची उजळणी कर$त होत.े Iयांनाह$ शेतीसंबंधी अनेक
न%या गोdट$ समज7या होIया. उIतम मागदHशHन Eमळालं होत.ं पण या
सा8याला Xकती उशीर झाला होता. ! मोझसेबाबा आता उतरणीला
लागले होत.ेथकले होत.े Iयांना मूलबाळह$ न%हत.ं Iयांना वाटे,
""हाच जॉज Hजरा खंबीर असता तर Iयानेच नसती ता सार$
जबाबदार$ पेलल$ ! भले Iयाला सा8या वनKपतींची मा:हती असेल
पण तो साधी नांगरटह$ क; शकत नाह$ Iयाचं काय ?""


""घर$ आ7यावर Iयांनी जॉजHला यायगरकडून Eमळालेल$ सार$ मा:हती


पान न.ं 14
नीट समजावून सांOगतल$. Iया यायगर साहेबांJया गावात - `नेओशो त
नGोJया शाळेची सोय होती. Iयांनी जॉजलHा ?वचारले,""आज
आपण गेलो होतो Iया.""नेओशो"" गावात नG/ची शाळा आहे. तू
जाणार का तJयात ?"" जॉजनHे उIतर :दले नाह$. आपल$ पंसती
शjदांनी %यaत करRयाची Iयाला गरजच न%हती. Iयाच वेळी तो
समजून चुकला, का%हHर कुटुंबापासून आप7याला दूर जाव ंलागणार
आहे. उघडया जगात वावरावं लागणार आहे.""


""सार$ धरणी माझी आहे. मा*या ?पIयाJया कामात हातभार
लावायला मला तयार झालं पा:हज.े""


एका आठव2यानंतर जॉज HपुSहा एकदा ""नेओशो"" Jया रKIयाला
लागला. माL या वेळी तो एकटाच, पायी नघाला होता. मोझसेाबाबा
Iयाची सोय लावून \यायला बरोबर येणार होत.े पण IयांJया
गोठायातलं एक वास; एकाएक आजार$ पडल.ं Iयामुळे जॉजलHा
एकटयालाच नघावं लागल.ं


शाळेJया गणवेषाचा वगेरे काह$ पIत न%हताच. पण सुसानबाई व
9युरलबाbनी Eमळून Iयाची सोय केल$ होती. एक जुनी शाल,
मोझसेबाबांची कापून तोकडी केलेल$ पॅSट,अंकEलपी,यायगरने :दलेले
पुKतक, फां\या छाटायचा आपला छोटा चाकू आ4ण दोन मोठB
सफरचंद. हो ! एक साधारणसा बुटांचा जोडह$ Eमळाला होता. पण
धुळीJया रसIयाने चालताना तो खराब होऊ नये 9हणून, बुटांच ेबंद
एकमेकांना बांधून, तो खां\यावर टाकला होता Iयान.ं Eशवाय
9युलरबाईनी :दलेला आzखा डॉलर, IयाJया हाती आलेल$ ह$
प:हल$च रोख रaकम- Iयाने एका फडaयात बांधून घेतल$ होती.


Iयाची ती तयार$ चाललेल$ असतानाच Iयाचा एकुलता एक भाऊ-
िजम- Iयाला भेटायला "" डायमंड Gो%ह"" ला आला होता. ती ""तयार$""


पान न.ं 15
""पाहून िजम जॉजलHा 9हणाला, ""सुखाचा घास टाकून कुठं वणवण
करायला नघालास ? अंकEल?पव;न अZर-ओळख झाल$.
तवेढ$ बस झाल$.""


""नुसती अZर ओळख झाल$ 9हणजे EशZण संपलं का ? अरे
िजमदादा, मी इतके शjद, इतके शjद Eशकणार आहे क , मला अzखं
पुKतक Eल:हता आलं पा:हज.े"" जॉजचH हे भयंकर उIतर ऐकून िजम
बापडा गiप बसला.


जॉजमHCये वावगा असा कोणताच गुण न%हता. IयाJया स\गुणांची
पारख असले7या सुसानबाb Iयाला नरोप देतवेेळी सांOगतल ंहोत.ं
एखादं मोठठसं घर हुडकून काढ आ4ण Iयांना तुला काय काय घरकाम
येतं त ेसांग. मदत Eमळणं काठBण असतं रे बाळा ! पण तू तुझा मागH
शोधशीलच अशी माझी खाLी आहे.


मोझसेबाबा 9हणाले,
""आपला जीव सांभाळून राहा आ4ण हे बघ ! आता Xकनई तू गुलाम
नाह$स, ""KवतंL"" आहेस- हे कधीच ?वस; नकोस. लोक तुला
फुकटात राबवू पाहतील, तर IयांJया धाकाला बळी पडू नकोस हो !
IयांJया नाद$ लागू नकोस.""


""जॉजलHा नरोप देतवेेळी का%हHर दांपIयाचा ऊर भ;न आला. तो
 वळणावर गेला आ4ण थबकून Iयानं एकदा मागे वळून पा:हल.ं दहा
वषाHचा तो अनाथ पोरका जीव, oात असलेले सुरmZत जग सोडून
अoाताकड ेझपे घेत होता. भीतीची एक लहर IयाJया शर$रात पस;न
गेल$. Iयाने आता पाऊल पुढे टाकले. नघाला. तो नघाला-oान-
याLेला !


पान न.ं 117


           गंगा आल$ रे अंगणी


`टKकगी' त संगीत होत.ं अगद$ मधुर संगीत होत.ं [ा. का%हHरनी पूवT
कधी ऐकलं न%हतं असं -! दर र?ववार$ सायंकाळी टKकणी शाळेचे
?व\याथT [ाथनHा मं:दरात जमत. आप7या गोड, मधुर आवाजाने सारा
पDरसर भा;न टाक त. डॉ. वॉEशuटनची zयाती ऐकून दूरदूरहून, अगद$
परदेशातूनह$ लोक Iयांचा `उ\यमशील हात' बन?वRयाचा उपvम
जाणून घेRयासाठB येत. गुलाम आईबापांJया पोट$ जSम घेतले7या या
मुलांJया कंठातील संगीत ऐकून पाहुणे भारवून जात. एका आगYया
वेगYया वातावरणाची Kमृती IयांJया अंतःकरणात द$घकHाळ रqगाळे.


डॉ. का%हHर ह$ र?ववारची संCयाकाळ कधीच चुकवीत नसत. ते
संगीत Iयांना भूतकाळात नेई. IयांJया आईJया गुणगुणRयाची Iयांना
आठवण देई. त ेगाणे IयांJया एकाक आयुdयाला उभार$ आणी.


अशाच एक र?ववार$ संCयाकाळी [ाथनHा मं:दरातून परतत असताना
Iयांची नजर वस तगृहातील ?पओनोवर गेल$. Xकती वषा~त Iयांनी या
वा\याला Kपश Hकेला न%हता ! त ेIया ?पआनोपाशी गेले,
Kवरपrयांवर Iयांची बोटे Xफ; लागल$. Iयांना एकेक रचना
आठवू लागल$. सौ. Eमलहॉलडकंड ेEशकून घेतले7या नर नराYया
रचना आठवू लाग7या. IयांJया Iया लांबसडक बोटातून `आठवणी'
KLवत होIया.


अंधार पडला. [ा. का%हHरांना Kथलकालाचं मुळी भानच उरलं न%हत.ं
`Eसiंसन' वा7यांनी भाक त के7या[माणे त ेOचLकार वा संगीतकार
झाले न%हत.े त ेझाले होत ेएक `दmZणी शेतकर$' एका छोटया पण
धडपडणा8या शाळेच ेEशZक, मुYयांच ेडॉaटर ! आ4ण रंगार$ह$ ! !
हे Iयांच ेअपयश 9हणायचं का ? एका उजाड ओसाड माळाला Iयांनी


पान न.ं 118
 नवजीवन :दलं होतं, फुलवलं होत.ं लोकांJया डोYयावरJया डॉलसJHया
पटटया काढून Iयांना `बघायला' Eशकवलं होत.ं आ4ण त ेलोकह$
आता डॉaटर का%हHर[माणे Oचखलात,मुYयात, पाना-फुलात `देव'
शोधायला Eशकले होत.े नसगाHJया रहKयांचा मागोवा घेऊ लागले
होत.े उजाड,वेराण माळ :दसामासांनी फळत-फुलत होता. याला
अपयश 9हणायचं का ?.... तर$ह$ Iयांना वाटत होतं, ह$ तर नुसती
सु;वात आहे. अजून खूप मजल मारायची आहे.


Iयांची बोटं ?पआनोJया Kवरपrयावर Xफ;नXफ;न थकल$. त ेथांबले
चाहूल लागल$ 9हणून मागे वळून पा:हले. :दवा लावला गेला होता.
दरवाFयात बरेच ?व\याथT दाट$वाट$ने उभे होत.े वादन थांबताच
त ेपुढे आले.



""सर ! Xकती सुंदर वाजवता तु9ह$ ! !""
[ा. का%हHर ?वलZण संकोचले. जागेव;न उठू लागले.
""नाह$ सर, उठू नका. आणखी थोड ंवाजवा ना !""
""आ9ह$ इतकं शाKLशुCद आ4ण सुरेलसंगीत पूवT कधी ऐकलंच
न%हतं !""


""मुलांनो मी काह$ वादक नाह$.""
""सर, तु9ह$ तर नेहमी उपदेश करता क , आप7याकड ेआहे त ेदेत
राहावं !""


तवेढयात वस तगृहाची घंटा घणघणल$. :दवे मालवून झोपी जाRयाची
नेहमीची सूचना होती ती ! नाइलाजाने सारेजण आपाप7या
खोल$त परतले. [ा.का%हHरह$ परतले `उ\या पहाटे आप7या
`देवाJया'सा नCयात Iयाचा कौल xयायलाच हवा.. !'


गेले काह$ :दवस IयांJया कृषी ?वभागाचा %याप झपाटयाने वाढत होता.
पेसा अपुरा पडत होता. Iयांनी केलेले [योग फायदेशीर ठर7याने


                                               *
----------------------------------------------------------------


",0




पान न.ं 119


IयांJया ?वभागासाठB जाKतीत जाKत जमीन लागवडीसाठB देRयात
आल$ होती. पण पेशाअभावी बेत तडीस जात न%हत.े डॉ वॉEशंuटन
आप7या अमोघ वaतृIवाJया जोरावर संKथेसाठB फंड गोळा कर$त. ह$
अलोXकक देणगी [ा. का%हHर यांJयापाशी न%हती. पण कालJया
?पआनोवादनाने आ4ण ?व\या{या~नी केले7या [शंसेने, काह$ नवेच
?वचार IयांJया मनात घोळू लागले होत.े


थोडयाशा संकोचानेच Iयांनी शाळेच ेकोषाOधकार$ ^ी. वॉरन लोगन
यांJयापुढे एक [Kताव मांडला- वा\यवृंद तयार क;न IयांJया
कायvHमा\वारे पेसे उभे करRयाचा ! ^ी. लोगन डॉ. का%हHरना पूणपHणे
ओळखून होत.े उIतरेकडचा हा अबोल, ?वनt संशोधक Xकती
कतृIHववान आहे, हे जाणून होत.े आजवर डॉ. का%हHरनी जे जे कायH
हाती घेतलं होतं, Iयाला अपेZेहून Xकतीतर$ अOधक पट$ने यशाला
घातलं होत.ं मातीचं सोनं करणा8या [ा. का%हHर यांनी मांडले7या
नुसIया [Kतावावरच नभरH होऊन. ^ी. लोगननी सा8या दौ8याची
आखणी करायला सु;वात केल$.


डॉ. का%हHर फाव7या वेळात ?पआनोवर Dरयाज क; लागले.
?व\या{याHनाह$ आता इतaया :दवसांJया अनुभवाने,सरांJया कोणIयाह$
कृतीबcल नवल वाटेनासं झाल ंहोत.ं नवल तर$ कशाकशाचं करावं !
आ4ण तेह$ रोज रोज ! !


दौरा यशKवी झाला. आप7या वा\यवृSदाJया कायvHमातून ते आव@यक
तो नधी जमवू शकले. याह$पेZा एक अOधक फायदा या दौ8यामुळे
झाला. या दौ8याJया नEमIताने Iयांनी `खर$ दmZण अमेDरका' पा:हल$.
तथले आपले दEलत नGो बांधव, Iयांचं दाDरwय. Iयांचं अoान, Iयांची
होत असलेल$ उपेZा आ4ण आबाळ- सारं काह$ उघडया डोYयांनी
पा:हल.ं


अजूनह$ दmZणेत गुलामOगर$ ह$ नेसOगकH अवKथा समजल$ जात होती.
नGोला दुयम मानव 9हटलं जात होत.ं मुaततेनंतरह$ नG/Jया


पान न.ं 120
 सामािजक Kथानात फरक पडला न%हता. अजूनह$ Iयाला सावजH नक
:ठकाणी, सावजH नक वाहनात, एवढेच काय, सावजH नक बागेतह$
मFजाव होता. रKIयाव;न जाणा8या गो8याला ओलांडणे Xकंवा आडवे
जाणे या नGोJया गुS|याला चाबकाची EशZा Eमळत होती. सामो8या
येणा8या गो8यासाठB Iयाला रKता सोडून बाजूला %हावं लागत होत.ं
KवतःJया :हमंतीवर EशZण घेऊन नोकर$ करणा8या, %यवसाय
करणा8या नGोचा होणारा उपमदH ह$ तर नIयाचीच गोdट. कोणी
अिKमता दाखवू धजले क पाठBवर आसूड बसलाच. अजूनह$ नGोला
`^ीयुत' Xकंवा `^ीमती' आप7या नावामागे लावता येत न%हत.े
लाव7यास EशZा ठरलेल$. चामडी सुटेपयत~ चाबकाच ेफटके. पुSहा
Sयाय मागायची सोय नाह$. मग चहे8यावर उदास,लाचार हसू कवचासारखं
बाळगून, जीव जगवRयाची के?वलवाणी धडपड ! दाmZणाIय 9हणत,
""आमJया नG/Jया चेह8यावर नेहमीच हसू असत.े कोण 9हणतं
गुलामOगर$त त ेसुखी नाह$त ? तीच नेसOगकH अवKथा Iयांना मानवत.े""


बहुजन समाज शेतकर$च. मोडकळीला आलेल$. लाकडी खोपटं Iयात
राहणारे त े नGो -बांधव . आपले अिKतIव तगवRयासाठB िजवापाड
कdटत असलेले. Iया लाकडी खोपटात माणसं तर$ Xकती ! डझनाJयावर
लहानमोठे सारे एकL राहायच.े एकL खायचे, हातावरतीच घेऊन
चालता चालता Xकंवा Eभतंीला पाठ लावून उXकडवं बसून. एकLच
नजायच.े Vबछाना वगेरे भानगड नाह$च. 4खडaया,तावदाने,पडदे
यांची मा:हतीच नाह$. बहुतेक खोपटांतून शौचकूप हा [कार न%हता.
होता तथे तरट,फळकूटयांJया आधारे कसाबसा उभारलेला. खायचे
िजSनस लांबवरJया बाजांरातून ?वकत आणलेले . तहे$ ठार?वक. मांस,
पीठ आ4ण काकवी. दारात काह$ ?पकवून खाता येत.ं क/बडया,बदकं
डुकरं, एखादं दुभतं जनावर आपल$ पोटाची गरज भागवू शकतं याचं
oानच नाह$. जीवनसIIवांJया अभावामुळे `पेलाGा', `Kक%ह€' अशा
रोगांनी पछाडलेल.ं


पान न.ं 121
?पRयाचं पाणी कोसा-दोन कोसांव;न आणलेलं, Iयामुळे पाणी ?पRयात
काटकसर इतर वापर तर फार दूर रा:हले. पDरणाम %हायचा तोच
होत होता. कातडी भेगाळत होती.


जमीनह$ अशीच भेगाळल$, पागोYयाJया पाRयाने जमीन धुपून चांगल$
(पंचवीस) फुटाची घळ पडल$. तर$ दखल नाह$. सारं मानवी जीवन
कसं कोणIयाह$ Zणी गडप होऊन जाईल अशा टोकावर आलेल.ं


दौ8याव;न आ7यानंतर Iयांचं मन एका वेगYयाच :दशेने ?वचार क;
लागल.ं `समाज [बोधना' चा एक आगळा, अभूतपव Hउपvम
डोaयात Eशजू लागला. `या आप7या बांधवांना जागृत करायला हवं
ती माझी ने तक जाबाबदार$ आहे'



डॉ. वॉEशंuटनपुढे Iयांनी आपले ?वचार मांडले. `Iयांना उIपादन कसे
करावे,कशाच ेकरावे आ4ण या उIपादनाच ेपुढे नेमके काय करावे,
हेह$ Eशकवणं आव@यक आहे... घरं बांधून Iयात राहायला,
दूध-दुभIयांची सोय करायला Eशक?वले पा:हज.े टKकगीनं IयांJया
दारात जायला हव.ं' डॉ. वॉEशंuटन या उपvमाला माSयता न देते
तरच नवल !


1899 साल$ प:ह7या `XफरIया कृ?ष ?व\यालया ' ने जSम घेतला
आप7या कायvHमाची %यविKथत आखणी क;न एका छोटयाशा
खटा8यावर सारे सामान %यविKथत जमवून, नवडक ?व\या{याHसह [ा.
का%हHर मो:हमेवर नघाले. टKकगी शाळा शेतक8यांJया अंगणात
जायला नघाल$.


खे2यापा2यातून घरोघर$ :हडंताना आपले 9हणणे स[योग समजावून
देRयासाठB तथेील माती, पाणी तपासणीसाठB काह$ (साधी का
होईनात) उपकरणे Iयांना बरोबर Sयावी लागत. ह$ उपकरणं
मांडRयासाठB, आपल$ [योग शाळा Xफरतीवर नेRयासाठB 9हणून Iयांनी
Kवतः आराखडा काढून Iया[माणे एक खटारा-गाडी तयार क;न


पान न.ं 122
या दौ8यात [ा. का%हHर आप7या गर$ब बांधवांJया खोपटांतून राहात.
आप7या मृदू बोलांनी,?वनयशील Kवभावाने,अकृVLम Kनेहाने Iयांना
आपलेसे कर$त. पुरेसा मोकळेपणा नमाHण झाला क , [ा. का%हHर
Iयांना जEमनीची मशागत कशी करावी.ती खोलवरच का करावी,
Vबयाणं कसं नवडावं,कसं तयार करावं या सव Hबाबतीत सोiया भाषेत
मा:हती देत.


परसातला एखादा वाफा :हर%या पालेभाजीसाठB राखायला त ेसांगत
KवKतात7या VबयाRयाची लागवड क;न घेतलेला भाजीपाला Iया
शेतक8यांची पूवाHपार तीन `म' कारापासून सुटका क; शकत होता-
मीट (मांस),मील (पीठ), मोलॅसेस )काकवी) . चौरस आहाराJया
अभावी Iया शेतक समाजाला पेलाGा व Kक%ह€ रोगानं पछाडलं होत.ं
Iयांना :हरवी भाजी व टोमॅटोसारखी फळं खायला Iयांनी Eशक?वल$.
टौमॅटो हे `?वषार$ फळ' मानलं गेलेल.ं त ेतसं नाह$, हे EसCद
करRयासाठB Iयानंा त े:ठक:ठकाणी खाऊन दाखवावं लागे. तसेच ते
डाळवगाHतील धाSय पेरायला सांगत. कारण नकस जEमनीचा कस
वाढ?वRयासाठB या लागवडीची आव@यकता होती. आप7या शाळेतील
वीस एकर नकृdट जEमनीतून कसं भरगJच आ4ण रसरशीत पीक येते
हे दाख?वRयासाठB त ेIयांना आप7या संशोधन कqwावर$ल बटाटे, कोबी
कांदे,कEलगंड इIयाद$ दाखवत. शेतक8यांना आप7याकडील Vबयाणे
देत. हे Vबयाणे Iयांना सेvटर$ ^ी. जे9स ?व7य9स् यांनी पुर?वले होत.े
Iयाचा त ेया [संगी वापर करत.


?पकांJया फेरपालटा?वषयी समजवताना त े9हणत- ""तुमJया
लहानपणी कपास कशी भरगJच ब/डाची असायची. आता ती का
रोडावल$  ? तु9ह$ जEमनीला ?व^ांतीच :दल$ नाह$. :दवसभर ^म
के7यानंतर आप7यालाह$ ?व^ांती हवी असत ेना !""


""खरंय बाबा ! पण जEमनीला अशी ?व^ांती देत बसलो, तर



पान न.ं 123


आमJया कJJयाबJJयांनी काय खावं ? माती !""


 ""माती कशाला ? मी हे रताYयाचं Vबयाणं देतो. दहा एकराला पुरेल
त.े एवढयात पीक घेतलंत तर वषभHर खाऊन सरायचं नाह$. झालंच
तर रताYयाची पानं देठ खाऊन तुमची डुकरं पोसल$ जातील. वषाHतून
दोनदा हे पीक घेऊ शकाल आ4ण गंमत 9हणजे तर$ह$ जEमनीचं काह$
नुकसान होणार नाह$. याच दहा एकरांवर तीन वषा~नी कपाशीचं पीक
xयाल त%ेहा आता उ>या शेतात घेत आहात तवेढं पीक या एवढयाशा
तुकडयावर Eमळेल.""


एवढं समजावून देऊनह$ एखादा खट 9हातारा 9हणायचा- ""पोरा,
तू काय मला Eशकवतोस ? शेतीतलं तुला मा*याइतकं कळतं काय ?
उमरभर शेती करतोय. तीन शेताची वाट लावल$य मी आतापयत~
बोल !""


ह$ मदुHमक   !


एखा\याJया अंगणात7या क/बडया रोगट :दस7या क , [ा. का%हHर Iयांचे
खुराड ेतपासत.


""तु*या क/बडया रोगट का त ेमाह$त आहे ? IयांJया खुराडयात
सूय[Hकाश पोहोचतच नाह$. 9हणून खुराड ंदमट राहातं आ4ण Iया
आजार$ होतात.""



""तसं नाह$ का%हHर, ती अंडी पौ4णमHेला उबवल$ होती ना 9हणून Iया
क/बडया अशा ! "" हा जंतर-मंतरचा [भाव !!


असं सारं असूनह$ [ा. का%हHर माघार xयायला तायर न%हत.े Iयांना
समजावत होत.े घरांघरांतून,खेडोपाडी Xफरतच होत.े कोणी समजूतदार
IयांJया 9हणRया[माणे शेतीत बदल कर$. Iयाचा झालेला फायदा
शेजारचा शेतकर$ पाह$. तोह$ मग [ा. का%हHरांचं ऐके. Iयांचे ऐक7याने
नुकसान तर कधीच होत नाह$, उलट पूवT कधी न%हे एवढा फायदा


पान न.ं 124
 होतो याची खातरजमा होत गेल$. [ा. का%हHरांची मशागत चालूच
होती. न थकता. न खचता.


[Iयेक सुट$Jया :दवशी आपला खटारा घेऊन त ेमॅकॉन काऊं ट$त
Xफरायच.े जLेJया :ठकाणी जायच.े बाजाराच े:ठकाण गाठायचे.
रKIयाJया कोप8यावर खटारा थाटून लोकांना आपले 9हणणे समजावून
\यायच.े लोक नीट शांतपणे ऐकायचे, तर एखादा गोरा अहंमSय
`मोठा आलाय काYया आ9हाला Eशकवायला,' 9हणून त/डावर
अवहेलनाह$ करायचा.पण असले उ\गार त ेकानाआड करायच.े


सु;वाती-सु;वातीला Iया अडाणी शेतक8यांना वाटायचं क , हे
[ाCयापक महाशय Eशकलेले. काह$ तर$ अवघड- न कळेलसं बोलणार. खूप
काय काय न समजेलसं सांगत बसणार. पण एकदा का Iयांनी [ा.
का%हHरांच ेबोलणे ऐकले क , IयांJया मनातल$ अढ$ जाई.


 आपला खटारा उभा करायला [ा. का%हHरांनी आणखी एक :ठकाण
शोधलं होत.ं एकग‚ा लोक हुकुमी भेटRयाच े:ठकाण- चच H! आप7या
साथीदारांसह चचHJया दारात त ेतयार असत. चच Hसुटले क , आतलं
[वचन ऐकून बाहेर पडलेले लोक Iयांचं [बोधन ऐकायला गोळा होत
सामािजक आ4ण आOथकH समKयांच ेगांभीय Hन जाणणारे महाभाग-
?वशेषतः धमगHु;- या [बोधनावर उखडत. [भूJया ?व^ांतीJया :दवशी
असले थेर Iयांना पसंत नसत. काह$ गोरे तर IयांJया या अशा सभा
उधळायला टपलेले असत. `आमJया दयेवर जगलेले हे नuगर इथे तर$
नकोत' 9हणत. 9हणजे काय तर आमJयापेZा अOधक धाSय ?पकवायला
पाहणारे काळे नकोत. वाKत?वक दmZणेत गर$ब गोरा शेतकर$ आ4ण
नGो शेतकर$ यांJयात आOथHकhdpया तफावत न%हती. पण तर$ह$
गुलामी नdट होRयापूवT गुलाम 9हणून Iयांना खालJया पातळीवर
ठेवता येत होत.े आता मुaततेनंतर Iयांना बरोबर$ने हaक होत.े Iयात
आता या शेती सुधारणेने त ेवरचढ होणार हे Iयांना कसं सहन %हावं !


पान न.ं 125
पण सारेच गोरे असे खडूस नसत. काह$ समजूतदार गोरे शतेकर$,
धमगHु; या XफIया शाळेचा लाभ घेत. [ाIयmZके पाहात. [ा. का%हHर
अशांशी दुजाभाव ठेवून कधीच वागले नाह$त. दmZणेत सा8यांJयाच
समKया सारzयाच होIया. खाईतून सा8यांनाच वर काढायचं होत.ं
`आहात तथून पुढे चला.' हा [ा. का%हHरांचा सांगावा उ>या
दmZणेसाठBच होता.


हळूहळू Iयांनी दmZणेतील लोकांJया आहाराJया सवयी बदलIया.
अडचणीJया काळात वापरRयासाठB मांस कसे :टकवावे, भाजीपाला
 उSहात वाळून, सुकवून, Iयाची बेगमी कशी करावी याची [ाIयmZके
:दल$. वे\यकशाKLाने जाह$रपणे सांगRयापूवT Xकतीतर$ आधीच Iयांनी
लोकांना उपलjध कJची फळे खाऊन आहारातील अSन -घटकांची Lुट$
भ;न काढRयास Eशक?वले. उIतम बी-Vबयाणाचा पुरवठा केला.
उपजले7या धाSयापासून पदाथH बन?वRयाJया कृती Eशक?व7या. लोणची,
मुरांबे घालRयाJया Xvया IयांJया दे नक जीवनात समा?वdट के7या.
?पकले7या फळांJया रसाJया पोYया उSहात वाळवून `साठं' करायला
Eशक?वले.


अनेक वषाHJया परंपरेने लोकांJया आहार?वषयक सवयी ठ;न
गेले7या असतात. Iयात बदल घडवून आणायचा असेल तर, IयांJया
जेवणात नवीन पदाथ Hसमा?वdट करायच ेअसतील, तर त ेनवीन
पदाथ HआकषकH व चवदार असले पा:हजेत. Iयाhdट$ने नवीन पाककृती
बनवून पाहायJया, आहारhdpया Iयांची उपयुaतता तपासायची, हा
[ा. का%हHरांचा नवा उदोयग होऊन बसला होता. युरोपीय पदाथाHJया
चवी xयायची संधी Iयांना कोण देणार ! त ेमाL KवतःJया पर$ने


पान न.ं 126
नवन%या पाककृती बनवून दmZणेJया जेवणात ?व?वधता आणत होत.े


Iयांच े`[बोधन' एवढयावरच थांबलं नाह$. कपड ेकसे धुवावेत,
शार$Dरक KवJछता कशी राखावी,पडदे कसे Eशवावेत, बालसंवधनH,
पशु-संगोपन,कुaकुट -पालन इ. ?वषयह$ या [बोधन माEलकेतून
सुटले नाह$त. तसेच, खोपटाJया दाराला लाकडी ओंडaयाची एकच
पायर$ असRयापेZा तीन पाय8या बस?वणे सोयीच ेकसे, शौचकूप कसे
 असावे, वनKपतींJया तंतूपासून घ/ग2या कशा ?वणा%यात, मातीपासून
रंग बनवून घरे कशी रंगवावीत. इ. अनेक कलाह$ खेडयांतून ;ज?व7या.


Iया अडाणी शेतक8यांना उमजेल अशासोiया, सरळ भाषेत Iयांनी
पLकं काढल$. शाळेJया शेतक -?वभागाकडून खेडोपाडी पोहोचवल$.
पLकांच े?वषय ?व?वध असायच.े उदा. शqगदाRयाची लागवड कशी
करावी-Iयापासून तयार होऊ शकणारे 105 खा\य पदाथH, टोमॅटोची
लागवड कशी करावी- Iयापासून तयार होऊ शकणारे 115 खा\यपदाथH,
शेतकर$ Iयांची रताळी कशी वाचवू शकतील, वराह-पालन,
अलाबामास पशुपालन कसे फायदेशीर ठरेल, उSहाळयात मांस खारवून
कसे :टकवाल, आप7या जEमनीचा कस वाढवून कसा :टकवाल इIयाद$.


एवढेच न%हे तर दररोज पाच सqpस वाच?वले, तर जमले7या पुंजीतून
वषाHअखेर$स तीन एकर जमीन ?वकत घेता येते, हेह$ Iयांनी आप7या
बांधवांना दाखवून :दले. मग Iया गर$ब शेतक8यांची गाडगी,मडक

रोज पाच सqटस्◌्ची सुट$ नाणी पोटात साठवू लागल$. वषाHअखेर$स
जमीनखरेद$च े%यवहार होऊ लागले.


`जEमनीवरची मालक ' ह$ भावना गर$ब शेतक8यांना सुखवू लागल$.
आIमसSमान वाढला. जमीनदार$चं जोखड सेल करRयाचा हा मागH
शेतक8यांना पटला. आOथकH KथेयाHची शा@वती नजरेJया टiiयात येऊ
लागल$.


[ा. का%हHर ओळखून चुकले होत ेक , जोपयत~ दmZणेचा शेतकर$


पान न.ं 127
`समुeीJया पातळीवर पोहोचत नाह$, तोपयत~ दmZणेचा संKकृतीला
भ?वत%य नाह$. शेतक8यांचं समृe जीवन राd„?वकास घडवत असत.ं
9हणून शेतक8यांचा सवाHगीण ?वकास झाला पा:हज.े सवसHामाSय
शेतक8याने आIम?वकसनाचा [यIन केला तर, [Iयेकाने `सुधारणा'
आIमसात के7या तर, Iयांना Kवतःची अशी `संKकृती' नमाHण करता
येईल. सवसHामाSय शेतक8याJया, समाजाJया तळागाळाJया या
घटकाJया गरजा ओळखून आप7या सशोधनाला [ा. का%हHरनी एक
?वEशdट :दशा :दल$. आप7या कायाHचा वेग वाढता ठेवला.


[ा. का%हHरांJया मोहक साधेपणानं,घरगुती वागRयाने दmZणेJया
शेतक8याला त ेआता परके वाटत नसत. शेतकर$-वग HIयांचा चाहता
बनला. एवढया मोठया [ाCयापकाचे,कृ?षतFoाच ेबोलणे, वागणे
Xकती साधे न सहज असत ेयाचचे सा8यांना अ[ूप वाटे.


हे Xफरत े[दशनH गावोगाव जाई. बेलगाडीवर वKतू मांडणे,पुSहा
खोaयात भरणे इ. सार$ कामे त ेजातीने कर$त. कोणी खोडसाळपणे
एखाद$ वKतू पळवू नये वा तचा गेरवापर क; नये 9हणून ते
जाग;क असत.


Eशवाय या खबरदार$मागे आणखीह$ एक कारण होत.े त ेKवतः
`टKकगी ' संKथेच े[ त नधी 9हणून वावरत. Iयामुळे [दशHनावर
वेयिaतक मालक न दाखवता `संKथेचे' काय H9हणून त े[दशHनाची
देखभाल कर$त. Fयांना IयांJया कृ?षउIपादना?वषयी उIसुकता असे ते
आपला जुना Dरवाज मोडून [ा. का%हHरना आमंLीत. याचा पDरणाम
9हणजे नG/Jया सावल$लाह$ मFजाव असणा8या :ठकाणी Iयांचा
Eशरकाव झाला.


या XफरIया शाळेJया धकाधक त हातभार लावणारा एक चांगला


पान न.ं 128
?व\याथT IयांJया हाताखाल$ तयार झाला. थॉमस कॅ9पबेल 9हणजेच
पुढे प:हला नGो Xफ7ड एजंट 9हणून नावाजला गेलेला. ट$.एम्,
कॅ9पबेल. हा [ा. का%हHरांJया हाती कसा लागला, Iयाची कथा वेगळीच
आहे.


थॉमस कॅ9पबेलचा थोरला भाऊ ?वल$ हा आधीपासून टKकगी
शाळेत होता. IयाJया बरोबर$ने EशकRयासाठB तॉमस जॉिजयHांतील
अथेSस गावाहून 200 मेलांहून आईबाप सोडून पळून आला. आप7या
भावाचं न ऐकता. ?वल$नं Iयाला कळवलं होत.ं`टKकगीत Xफरकू नकोस,
इथं देवीची साथ आहे' पण अस7या छोटया साथीला (small pox)
काय >यायचं, 9हणून थॉमस आलाच. तो आला त%ेहा देवीनं
पछाडलेला ?वल$ शेवटJया घटका मोजत होता. शेवटची तर$ भेट
झाल$.  ?वल$ 9हणाला- `माझ ेइथेच दफन कर. तू आता इथेच राहा
आ4ण जे काह$ करायचं तू ठरवशील, Iयात दुसरा कोणी वरचढ
होऊ शकणार नाह$ इतकं यश Eमळव.'


भावाJया मृIयूनं हळवा, %यOथत झालेला थॉमस सुकाणू नस7यागत
भटकताना [ा. का%हHरांJया नजरेस पडला. Iयांनी हळुवारपणे Iयाची
हक कत समजून घेतल$. ?वचारल-ं `तुला शेती करायला आवडले का ?'


 ""अं हं !""


शेतीच तर यापूवT कसल$. Iयाचा भाऊ ?वल$ इथं Eशकत होता तसं
काह$ केशकतनH Xकंवा लोहारकाम,सुतारकाम असं काह$ तर$ Eशकावं,
असं IयाJया मनानं घेतलं होतं. [थमदशHनीच हा गंभीर अन् दणदणीत
तjयेतीचा मुलगा [ा. का%हHरांJया मनात भरला होता. Iयांनी Xफ;न
?वचारल-ं ""बरं ! तर मग तुला कृ?ष?व\या Eशकायला आवडले ?""
बापरे, बर$च अवघड ?व\या :दसत.े नाव पण चpकन उJचारता येत
नाह$. कसल$ का असेना, शेती करRयापेZा बर$. थॉमसने ?वचार केला
अन् 9हणाला,- ""हो, मला असंच काह$ वेगळं Eशकायचंय.
कृ?ष?व\या !"" आ4ण Iयाला या होकाराचा पुढे कधीच i@चाIताप वाटला


पान न.ं 129
नाह$. [ा. का%हHरांJया हाताखाल$ शेती Eशकणं हे नेहमीJया शेतावरJया
हमाल$पेZा खूपच वेगळं. होत.ं `कसे' आ4ण `काय' याबरोबरच `का'
?वचारणारा हा ?व\याथT XफरIया शाळेJया कायाHत [ा. का%हHरांना
खूप उपयोगी पडला. सडसडीत बांCयाच ेका%हHर आ4ण दणकट थॉमस
या जोडीला न ओळखणारा Iया पDरसरात सापडणं कठBण होत.ं कारण
िजथे खटारासुeा जाऊ शकत नसे अशा आडगावातह$ आपलं सामान
खेचरावर लादून,ड/गर -टेकडया ओलांडून हे दोघं पोहोचत. [ा.
का%हHरांJया भगीरथ [यIनाने दmZणी शेतक8याJया अंगणात गंगा
अवतरल$. oानाची गंगा, समृeीची गंगा.


IयांJया या दौ8याने अमेDरकेJया दmZण [देशाचा संपूण Hकायापालट
झाला ! Iयाच ेजीवनामान उंचावले. [ा. का%हHर यांJया `XफरIया
 कृ?ष?व\यालयाने' दmZणेJया जीवनात अभूतपूव Hvांती केल$.
दmZणेची मान उंचावल$.


डॉ. वॉEशंuटनची आप7या सहका8याJया कामOगर$च ेअEभनंदन केले.
इतर देशांतह$ IयाJया या कायvHमाच ेपडसाद उमटले. रEशया,पोलंड
चीन, जपान, :हदंुKथान, आX…का या देशांतून लोक IयांJया XफरIया
कृ?ष-?व\ययलयाची मा:हती घेRयाकDरता येऊ लागले. KवतःJया देशाJया
संदभाHत या उपvमाचा उहापोह क; लागले. :ठक:ठकाणाहून Iयांना
%याzयानासाठB बोलावणी येऊ लागल$. IयांJया बुeीवेभावाने आ4ण
मूलगामी संशोधनाने सारे जग िKतEमत झाले.


टKकगीला तJया कdटाचं फळ Eमळाल.ं शाळेची भरभराट होऊ लागल$.
शाळेबरोबर गावह$ बाळस ंध; लागल.ं आयात- नयाHत, माणसांची
आ4ण सामानाची, वाढू लागल$. टKकगी Kटेशनवर उतरवलेला माल
टKकगी शाळेपयत~ पोहोच?वRयाची यातायात टाळRयासाठB जवळJया
`चहेॉ ' Kटेशनपासून टKकगी शाळेपयत~ नवा लोहमाग HटाकRयात
आला !


आपल$ Kवiनं [IयZात उतर?वणा8या या कत%Hयरत सहायकाला डॉ.


पान न.ं 130
वॉEशंuटननी पगारवाढ देऊ केल$. पण नःKपृह [ा. का%हHरनी ती
नाकारल$. `जाKत पेसे घेऊन मी काय क; ?'


तहे$ खरंच ! सार$ धरणीच Fयाची, चार Eभतंीबाहेरच Fयाचा संसार
Iयाला काय हवं असणार !


डॉ. वॉEशंuटन आप7या :ठक:ठकाणJया %याzयानातून आप7या या
नःKवाथT, नगवT सहका8याJया गौरवपूण Hउ7लेख कर$त असत.


 `या देशाने जSमाला घातले7या काह$ पु;षोIतमांपेक ^ी. का%हHर हे
एक आहेत. आ9हाला आणखी असे अधाH डझन का%हHर लाभले.
तर...!'


`XफरIया कृ?ष-?व\यालयाची' सु;वात क;न `समाज [बोधना' चा
नवा पायंडा पाडRयात आपण यशKवी झालो, याबद\ल [ा. का%हHरना
नेहमी कृताथ Hवाटे. `मा*या आयुdयातील महIवाची कामOगर$'
असा त ेआप7या XफरIया शाळेचा उ7लेख कर$त. IयांJया हDरतvांतीने
दmZणेकडJया दDरw$ शेतक8यांच ेजीवन उजळून नघाले; IयांJया
आयुdयाला नवा अथ Hलाभला.


या XफरIया कृ?ष-?व\यालयाचा ?वKतार पुढे खूप वाढला. 1918 मCये
अलाबामा सरकारनं या कामासाठB एक मोठा „क :दला. या `XफरIया
शाळे'चं महIIव शेतक8यांना एवढं जाणवलं होतं क , कालांतराने जे%हा
हा „क अ तवापराने न;पयोगी झाला त%ेहा Iयांनी वगणHी काढून
5000 डॉलस Hउभे केले आ4ण शाळेला नवा अOधक मोठा „क ?वकत
घेऊन :दला.


अमेDरकेचा हा आuनेयेकडचा [देश एकेकाळी ख नजसंपIती,मनुdयबळ व
नवसंपIती या बाबतीत नशीबवान होता. आता तो आप7या कतबHगार$ने
दDरw$ झाला होता. Iयात वंश-वण-HभेदांJया झगडयांची भर. लोकांनी



पान न.ं 131
या समुe [देशाJया नेसOगकH सुपीकतचेी उपेZा केल$. सुजलाम्
भूमीला वंधIव आणले. अशा वेळी केवळ आप7या बांधवांपुरतंच
आपलं काम मयाH:दत न ठेवता सा8या दmZणेJया अडचणी लZात
घेऊन [ा. का%हHरनी आप7या [यIनांची पराकाdठा केल$. दmZणेला
`KवयंपूणH' बन?वRयाJया hdट$ने संशोधन कर$त रा:हले. आपल$
[योगशाळा शेतक8यांJया शेतात, घरात नेल$.


[ा. का%हHरांची समाजसेवा KथलकालाJया बंधनांपासून मुaत होती.
Iयांना खाजगी आयुdय असं उरलंच न%हतं आ4ण तसं त ेउ; नये.
आप7या अखंड समाजसेवेत बाधा येऊ नये, 9हणून त ेअ?ववा:हत
रा:हले होत.े


IयांJया बांधवांना Iयांची गरज होती ती मौजमजेसाठB न%हे ! आपलं
जीवनमान सावरRयासाठB !! आप7या या कत%Hयात [ा. का%हHरनी
कधीच कसूर केल$ नाह$.


अमेDरकेतील यादवी युcाJया वेळी नGोतील साZरता [माण 3% होत.े
1910 साल$ त े70 % झाले. या [गतीवर डॉ. वॉEशंuटन आ4ण
का%हHर समाधानी न%हत.े EशZणाबाबतीत नवनवे [योग चालूच होत.े


आपला अ>यासvम संपवून बाहेर पडणा8या ?व\या{या~ना डॉ. वॉEशंuटन
नेहमी उपदेश कर$त असत,`तु9ह$ जेथून आलात तथेच परत जा.
पेसे Eमळ?वRयासाठB नोकर$चा शोध घेRयात वेळ दवडू नका. पेसा न
Eमळाला तर$ Vबनावेतन काम करा, पण कामाची संधी सोडू नका.'


आप7या [ाचायाHचा बा उपदेश [ा. का%हHरह$ Eशरोधाय Hमानीत.
सुrीचा उपयोग `शेती सुधार' योजनेचा वेग वाढ?वRयासाठB कर$त.
अशाच एका सुrीत Iयांनी `अलाबामातील अळंबी' वर लेख Eलहून,
कृ?षखाIयातफ† भर?व7या गेले7या राd„$य [दशHनात आंबळीच ेशंभर


पान न.ं 132
नमुने पाठ?वले. औषधी वनKपतीवर$ल संशोधन [Eसe केले.
रोग नवारक वनौषधींची जंLी [EसCद केल$.


दुस8या सुrीत `पॅन अमे:हकन मेsडकल कॉGेस' च ेकोलॅबोरेटर 9हणून
त ेवॉEशंuटनला दाखल झाले. तथेे अमेDरकेतील औषधी वनKपतींची
(Medica; flora) सूची तयार करRयाच ेकाम चालू होत.े या सूचीसाठB
[ा. का%हHरांनी :दलेल$ काह$ नावे तथेील तoांना संपूणHतः अपDरOचत
होती. नावेह$ माह$त न%हती. तर गुण कुठून माह$त असायला !




                     सु4खया जाला


पान न.ं 204


जॉज HवॉEशंuटन का%हHर यांनी काळाJया उदरात खोलवर मशागत
कल$ होती. उIतम बी पेरलं होत.ं IयाJयावाढ$ची नगा राखल$
होती. आता आIयां तक नकडीJया वेळी IयांJया कायाHचं भरघोस फळ
Eमळत होत.ं



सारे जग दुस8या (1940Jया ) महायुCदात गुंतलं होत.ं ?वघातक
शaतीनी मानवतलेा हादरवून टाकलं होत.ं साराच तोल ढासळला
होता अशा वेळी आप7या oानाने,संशोधनाने हा तोल साधRयाचे
काय Hडॉ का%हHर पार पाडीत होत.े


डॉ. का%हHर लोकांना आप7या भूमीवर [ेम करायला Eशकवीत होत े!
तJयाशी जवळीक साधायला Eशकवीत होत े!


अलबामातील IयांJया बांधवांजवळ काह$च न%हत.े काह$ Eमळवायचं
9हटलं तर लागणार$ आव@यक ती साधने उपलjध न%हती. IयांJया-
जवळ होIया भरपूर `गरजा' जी काह$ तुटपुंजी साधने जवळ होती
Iयांचाच उपयोग क;न, Iया गरजांचा मागोवा घेत, डॉ. का%हHरनी
Xकमया केल$. कपडयालIIयाची सुबIता ! हे सारं कुठून Eमळवलं ?
फaत कापूस ?पकवणं माह$त असले7या Iया रखरखीत जEमनीतून
कापूस साtाFयाला शह :दला होता. भुईमूगा आ4ण रताळी यांनी !


अमेDरका रंगाJया बाबतीत जमनHीवर अवलंबून होती. महायुeाJया
तणातणीत परKपर संबंध Vबघडले. जमनHीकडून रंग Eमळणे बंद झाले.
अमेDरकेतील उ\योगधं\यावर संकट कोसळले. अशा वेळी डॉ. का%हHरनी
`वनKपतीजSय ' रंग तयार क;न अमेDरकेला बहुमोल देणगी :दल$.


पान न.ं 205
29 पकारJया वनKपतींJया पाने,फळे,खोडे,मूळ भागांपासून
पाचशे [कारच ेरंग तयार करRयाचा भीम-पराvम Iयांनी केला. हे रंग
(Dyes) कापूस, लोकर, रेशीम,Eलनन,चामड ेयांवर वापरRयासाठB
 होत.े उIतम [कारच ेआ4ण :टकाऊह$ !!


रंग बन?वणा8या एका मोठया कारखानदाराने Iयांचा हा भीमपराvम
पाहून, आप7या उ\योगसमूहात येऊन काम KवीकारRयाची ?वनंती
केल$. सुसFज [योग शाळा बाधंून देRयाचं आ@वासन :दलं व सोबत
एक `कोरा' चके ! पूवT अनेक वेळा घडले तचे याह$ वेळी ! चके
साभार परत गेला. सोबत रंगाJया पाचशे सIतावीस कृती ?वनाशु7क !


रंगाच ेएवढे [कार शोधले जाऊनह$ दmZणेत7या Gामीण भागाला ते
परवडRयासारखे न%हतचे. ओबड-धोबड, सिJछw, जंगल$ लाकडाची
Iयांची घरे खूप रंग शोषून घेत. Iयामुळे :टकाऊपणा येत न%हता. डॉ.
का%हHरांनी याची दखल घेतल$च.


मातीतून अनेक रंगw%ये Iयांनी पूवTच शोधल$ होती. आळशीच ेतले
(Linseed Oil)  IयासाठB वाहक 9हणून वापरले जाई. परंतु हे तले
गDरबांना न परवडणारे. यावर उपाय 9हणून Iयांनी टाकाऊ मोटार-
ऑईलचा वापर केला. Iयाची पर$Zा घेतल$. चाचणी 9हणून एका
?व\या{यTनीच ेसहा कोसावरचे घरह$ रंगवून पा:हले, नि@चत खाLी
झाल$. गDरबांना अIय7प Xकंमतीत सुरेख रंग Eमळाले.


[करण इथेच थांबले नाह$. या रंगाचा वापर TVA आ4ण FSA
[क7पातील KवKत घरयोजनेJया कामी केला गेला. IयासाठB टKकगी
संKथेला अनुदान देRयात आले. `टKकगी' त तयार झाले7या रंगाने
 14 TVA सुशोEभत झाले. अ7पखचाHत `स‰दय Hसाधनाचा 'धडा
टKकगीने घालून :दला.



पान न.ं 206
डॉ. का%हHर यांJया स7लाची फ एरवीसुeा पोKटकाडाHला लागणा8या
तीन सqटKJया Kटॅ9प एवढ$च असे. 9हणजे काय, तर पL पाठवून स7ला
?वचारRयासाठB लागणारे टपाल-हशील !1940-42 Jया काळात
Iयांनी वृIतपLातून `[ा. का%हHर यांचा स7ला' या सदरातून
वाचकांJया [@नांना उIतरे :दल$. दुस8या महायुCदाJया वेळी `टKकगी
[ायोOगक कqwा' तफ†- `Nature's garden ford victory and peace'
या शीषकHाखाल$ पLकं [Eसe केल$. या पLकांतून अमेDरकेत जनतलेा
अनेक रानफुले,रानगवत यांची ओळख क;न :दल$. Iयापासून पाककृती
कशा करा%यात, Iयांची पौिdटक आहारhdटया गुणवIता काय याची
जाणीव क;न :दल$.


फार पूवTपासून Iयांनी अमेDरकेतील रानगवतांचा अ>यास सु; केला
होता. `रानगवत 9हणजे चुक Jया :ठकाणी उगवलेला भाजीपाला'
असे त ेIयाच ेवणनH कर$त. रानगवताJया अडीचशे जाती शोधून Iयांची
वगवHार$ह$ Iयांनी केल$ होती. आता अOधक जोमाने Iयावर संशोधन
सु; केले.


काळजीपूवकH लागवडीJया लाडाने नाजूक बनले7या ?पकांपेZाह$
KवतःJया ताकद$वर :टकून राहणा8या रानगवताता अOधक जीवनसIIवे
असतात. Iयांना अOधक ;ची असत.े कुंपणाJया संरZणात भीत भीत
वाढणा8या वनKपतीपेZाह$ कुंपणाबाहेर मोकYयावर वाढणा8या
वनKपतीत अOधक जोम असतो. Iयांची वाढह$ झपाटयाने होत असते.
Iयांना आयुdयह$ भरपूर असत.े IयांJयाभोवती ?पगंा घाल$त, Xकडा-
मुंगीपासून संरZण देत Iयांची काळजी वाहावी लागत नाह$. रोजJया
अSनपदाथाHJया जागा या रानगवतापासून तयार होणारे पदाथ Hघेऊ
शकतात.


टKकगी शाळेJया Kवयंपाकगृहात डॉ. का%हHरांJया मागदHशHनाखाल$
वरJया वगाHतील मुल$ रानवनKपतीची पाकEसeी कर$त. मग ते
;चकर आ4ण चवदार पदाख HकोणकोणIया वनKपती पासून बनवले गेले


पान न.ं 207
होत ेहे जाह$र कर$त.


`जोपयत~ अमेDरकेJया धरणीवर रानगवत आ4ण रानवनKपती उगवत
आहेत, तोपयत~ अमेDरकेला उपासमार$च ेसंकट संभवत नाह$. केवळ
अSनाचीच न%हे, तर औषधांची गरजह$ या वSKपती पुरवू शकतात.'


आजुबाजूला उपलjध असणा8या वनौषधींचा उपयोग न करता, लोक
Iयाच वनKपतींपासून बनवलेल$ बाजार$ औषधे बाहे;न का मागवतात
हे Iयांना न उलगडलेला कोड ेहोत.े


`टKकगी' संKथेतील एक EशZक आप7या वृCद मातJेया इJछेखातर
डॉ. का%हHरांJया भेटासाठB तला घेऊन आले. Iया वेळी डॉaटर
[योगशाळेत वनौषधींवर संशोधन कर$त होत.े ती वृe माता Iयांना
भेटायला [योगशाळेत गेल$. तथेे टेबलावर मांडून ठेवले7या अनेक
वनौषधींची घरगुती नावे व Iयांच ेगण ती सहजगIया Iयांना सांगू
लागल$. EशZक Vबचारे संकोचले.


 डॉ. का%हHरनी आप7या हातातलं काम बाजूला ठेवल.ं वृe मातलेा
एका खुचTत बसवल.ं EशZकाला खोळंबून न ठेवता वगाHवर पाठवल.ं
मग गुलामीत अध† आयुdय घालवले7या Iया वृe मातशेी Iयांची
`वनौषधी व घरगुती उपाय' यावर बातचीत सु; झाल$. आजी-
बाbनी आपलं `बट%याचं' oान IयांJयासमोर उपड ंकेलं !


डॉ. का%हHरना समाधान वाटल-ं `गे7या काह$ वषाHत ब8याच जणांशी
चचाH करRयाचा योग आला. पण या आजीबाईइतकं वनौषधी ?वषयीचं
oान Iयापेक एकालाह$ न%हतं.'


आजीबाईह$ खूष - `दmZण अमेDरकेवर जादूची कांडी Xफरवणा8या
या जादूगाराJया नजरेतून `जडीबुट$' सुटल$ नाह$ बरं का ?'





पान न.ं 208
नवीन आलेले पशुवे\य डॉ. का%हHरांJया कड ेस7ला मागायला जाRयात
कमीपणा मानत. डॉ. का%हHर पशुवे\य थोडेच होत.े !पण एका वषT
कडक उSहाJया तडाzयानं सहा जनावरे एकाच :दवशी मेल$. मृत
जनावरांची शर$रे फाडून आजाराच ेकारण शोधRयाचा [यIन झाला.
गवत गोळा क;न तपासRयात आले. काह$च कळेना. शेवट$ पशुवे\य
डॉ. का%हHरांकड ेगेले. जावंच लागल.ं ""हं पूवT एकदा असंच घडलं
होत.ं असाच दुdकाळ अन् असाच [द$घ HउSहाळा...""


""आ9ह$ उSहाYया?वषयी नाह$, गायी?वषंयी ?वचारत आहोत.""


""अथाHत..."" डॉ. का%हHर आपल$ पोतडी उचलून चालू पडले. पशु-
वे\यांना उलगडा होईना. [खर उSहाYयानं 9हाता8याचं डोकं Xफरलेलं
:दसतं, अशी व7गना कर$त त ेगोŠयाकड ेपरतले.


गायरान तुडवून आ7याने वृe का%हHर दमले होत.े आपल$ पोतडी उपड
करत 9हणाले-
""हे तुमचं संकट !""
पशुवे\यांना समजेना. या :हर%या रानगवताचा संबंध लागेना.
""हे काय ?""


""रॅटल बॉaस ! शाKLीय नाव Crotalaria  कुंपणाभोवती हे
वाढत.ं :हर%या गवतात त ेअलग ओळखता येत नाह$. पण जे%हा वनKपती
आ4ण इतर गवत कोळपून जातात त%ेहा गाय हेच :हरवं रॅटल बॉaस
खात.े त ेचवीला रसदार आ4ण ;चक, पण ?वषार$ !""


""मग आता काय करायचं ?""


""आणखी गाय मरायला नको असतील तर तु9ह$ आ4ण तुमचे
?व\याथT बाहेर पडा, रॅटलबॉaस वेचून काढा अन् नdट करा.""


आभाराच ेशjद ऐकRयासह$ न थांबता डॉ. का%हHर नघून चालत ेझाले.


पान न.ं 209
 आ4ण आप7या खोल$त  जाऊन बुले:टन Eलहू लागले- रॅटल बॉaस या
?वषार$ रानगवतावर !


[Iयेक ऋतूत त ेशाळेJया पDरसराची तपासणी कर$त. आप7या
हातांनी लावले7या झाडांची वाढ तपासत. झाड ेखूप उंच झाल$ होती.
?वKतारल$ होती. आता या उतारवयात Iयांना झाडावर चढता येत
नसे. जवळून जाणा8या एखा\या ?व\या{याHला त ेहाक मार$त. हातात
करवत देऊन एखाद$ फांद$ कापून टाकायला सांगत. बहुधा Iया फांद$-
वरची पाने वाळलेल$ असत. मुलेह$ अशी कामे मोठया आIमीयतनेे
कर$त. डॉ. का%हHरांनी सांOगतलेले काम हे oानात भर टाकणारेच
असे.


[Iयेक झाडांJया बुCयावर डॉ. का%हHरांनी Iया झाडाJया जातकुळाची
पाटट$ लावलेल$ असे. टKकगीत7या रKIयांना दुतफाH झाड ंवाढलेल$
:दसतात ती डॉ. का%हHरांJया कृपेन.े तशा पाटया लावून झाडाचंी
ओळख ठेवायची पeत आजह$ तथे आहे.


Iयांची नजर wdटयाची होती. काळाJया पुढचं Iयांना :दसत होत.ं
Iयांनी Iया hdट$ने आखले7या योजना, मांडले7या क7पना [IयZात
उतरवायला अडचण पड ेती आजूबाजूJया अदूरhdट$वा7यांची. 1899
साल$च Iयांनी भूसंधारणाची योजना मंडल$ होती. वनसंपIतीची राखण
व वृeी करणे आव@यक कसे आहे हे सांOगतले होत.े परंतु ह$ योजना
[IयZात उतरायला `Gेट sड[ेशन' ची आपIती यावी लागल$.
Iयानंतर सरकारने ती योजना ?वचारात घेतल$. (1932-33 चा
काळ.)


`या जगात टाकाऊ असं काह$च नाह$. सारे जपा. वेळेवर Iयाचा


पान न.ं 210
उपयोग होतो. या [ा. का%हHर यांJया बजावRयावर सा8या अमेDरकेचे
लZ आता कq:wत झाले होत.े


डॉ. का%हHर यांJया तंLशुCद पeतीनुसार लागवडी के7याने अमेDरकेत
[चंड [माणावर शेती उIपादन झाले होत.े त ेवाया जाऊ नये 9हणून
`अSनःधाSय :टक?वRयाJया सुलभ पeती' Iयांनी शेतक8यांना
Eशक?व7या. अवजड शाKLीय भाषा व उपकरणे न वापरता अगद$
`वाळवा',`सुकवा',`उSहं लावा ' अशा बोल$ भाषेत !! अनेक
[कारची फळे व भाFया :टक?व7या जाऊ लाग7या. `पदाथ Hद$घकHाळ
सुिKथतीत :टक?वRयाच ेउपाय',`सोiया पौिdटक पाककृती' या
?वषयांवर पLके काढल$. साधा Kटो%ह,तारेJया जाYया,मJछरदाणीचे
जाळीदार कापड, KवJछ सूय[Hकाश यांJया सा|याने कोणते अSनपदाथH
:टक?वता येतात याJयाह$ या\या [EसCद के7या.


प:ह7या महायुeात डॉ. का%हHरांJया रताYयांनी लोकांची आ4ण
से नकांची उपासमार टाळल$. युeानंतर मोठया [माणावर ` नजलH$-
करण [क7प' उभारला जाणार होता. तशी योजनाह$ आखल$ गेल$.
होती-


पण तीह$ योजना [IयZात उतरायला दुसरं महायुCद यावं लागल.ं
9हणजे वीस वषाHचा अवधी जावा लागला. आ4ण गंमत 9हणजे
नजलH$करणाJया योजनेचे, तJया मागJया क7पनेच े^ेय डॉ. का%हHरना
\यायला लोक ?वस;न गेले होत.े डॉ. का%हHरना माL Iयाच ेवेष9य
वाटत न%हत.े ^ेय कोणी का घेईना, देशाला संकटकाळी आपला
थोडाफार उपयोग झाला याचचे Iयांना समाधान `भुईमूगाJया
टरफलापासून जमीन भुसभुसीत बनवणारे खत तयार करता येत.े Iया
टरफलापासून जEमनीला सq:wय खत Eमळत.े तची [त सुधारत.े टर-
फलापासून बनवले7या कंडीशनरमCये आwHता धारण करRयाची शaती
अOधक असून नाय„ोजन,पोटॅश,फॉKफेट यांचहे$ [माण Iयात अOधक
आहे. Iयामुळे स\यिKथतीत जमनHीहून आयात के7या जाणा8या


पान न.ं 211
?पटमॉस (Peat Moss) पेZा हे कंsडशनर अOधक उपयुaत आहे.'


याह$ बाबतीत तचे झाले. असा [क7प उभा राहायला 1940 साल
उजाडावं लागल.ं मध7या वीस वषाHत अमेDरकेत लाखो टन टरफलं
जाळल$ गेल$.


|या अशा IयांJया अनेक गोdट$. Iयांनी [योगशाळेत यशKवी क;न
दाख?वलेल$ उIपादने बाजारपेठेत यायला वीस वष† जावी लागल$.


1937 Jया सुमारास [ा. का%हHर व सु[Eसe उ\योगपती हेŒी फोडH
यांची भेट झाल$. रथी-महारथींची भेट ती. एक होता उपेmZत, दEलत
नGो समाजात जSम घेतलेला, तर दुसरा होता समाजावर [भाव
टाकून असलेला धनIतर कोटयधीश ! एक वय सोडलं तर कोणतंह$
सा9य न%हतं Iया दोघांत.


सा9य न%हतं कसं ? दोघांचाह$ ^म[ तdठेवर ?व@वास होता. [यIनावर
^Cदा होती.


 `फोडH' मोटार$ची नEमतHी क;न हेŒी फोड HKवKथ बसले न%हत.े
नव नEमतHीची िजc Iयांना अKवKथ कर$त होती. काह$ तर$ नवीन
घडवावं ह$ जाणीव टोचणी लावून होती. तशात डॉ. का%हHर यांचा
अ?व^ांत पDर^मातून साकारणा8या समाजोSनतीचा Cयास IयांJया
कानी आला. वाट वाकडी क;न फोडसHाहेब टKकगीला आले.


दोघेह$ परKपरांचा वकूब,परKपरांच ेअसीम कतृIHव ओळखून होत.े
परKपरां?वषयी आदरभाव ठेवून होत.े प:ह7याच भेट$त अंतःकरणे खुल$
झाल$, अंतर$Jया खुणा पट7या. हKतांदोलन करताना दोघांJयाह$ मुwा
कशा कमाल$Jया [फुि7लत झा7या होIया. !


हेŒी फोडनHा डॉ. का%हHर यांJया नःKपृह न?वकH7प मनाचा मोठेपणा


पान न.ं 212
जाणून घेRयासाठB फार काळ जावा लागला नाह$. त े:दसतात Iयाह$-
पेZा अOधक पट$ने Iयांचं %यिaतमIव ?वशाल आहे. या मुaताI9याला
`गरज' कशाची ती नाह$च, याचा अनुभव फोडसHाहेबांनाह$ आलाच.


`शा@वत मू7य पेशाJया मोबद7यात Eमळत नसतात, Xकंबहुना पेशाJया
मोबद7यात जे ?वकत घेता येतं Iयाला `शा@वत मू7य 9हणत नाह$त.'
हेŒी फोड HयांJया या ?वधानाचे िजवंत उदाहरण 9हणजे डॉ. का%हHर !
पण Fया पDरिKथतीत, वातावरणात त ेजगत होते, Iयाने IयांJया
आचरणाच ेमोल होत न%हत.े `काय बोलतो' यापेZा `कोण बोलतो'
याJयाकडेच लोकांच ेअOधक लZ असत.े भोवतालची पDरिKथती साथ
देणार$ नसल$ क `असामाSय कतृIHव' लोकांJया नजरेसमोर यायला
काळ जावा लागतो. तसंच काह$सं डॉ. का%हHर यांचं झालं होत.ं


sडयर बॉन Hयेथे सोयाबीSसची लागवड क;न Iयापासून अनेक उपयुaत
उIपादने बन?वRयात ^ी. फोड Hयांनी यश Eमळ?वले होत.े डॉ. का%हHरना
फोड HसाहेबांJया या संशोधना?वशयी कमाल$ची उIसुकता होती.
Iयामुळे Iयांनी प:ह7याच भेट$त `sडयर बॉनH' ला भेट देRयाच ेआमंLण
Kवीकारले. आ4ण तथेून परत7यावर आप7या संशोधनांचा रोख
सोयाबीनवर वळवला.


लवकरच डॉ. का%हHरनी फोडनHा मोटार$च ेकाह$ सुटे भाग बन?वRयास
योuय असे iलॅिKटक सोयाबीनपासून तयार क;न दाख?वले. तसेच
Iयांनी सोयाबीSसपासून तयार केलेले तले मोटार$साठB वापराJया
रंगाच ेमूलाधार बनले.


फोडसHाहेबांना आसा दmZणेची ओढ लागल$ होती. Iयांनी जॉिजयHात
बर$च जमीन खर$दल$. तथेे मग `कृ?ष-संशोधन केSw' उभारले.
काYया-गो8यांना उ\योग Eमळाला. कामगारांसाठB घरे उभारल$.
IयांJया मुलांसाठB शाळा बांध7या. एक शाळा डॉ. का%हHर यांJया


पान न.ं 213
नावे होती. डॉ. का Hयांनी मातीपासून बन?वले7या रंगाने तथेील
इमारती नट7या.


टKकगीला फोडसHाहेबांJया फे8या वारंवार संKथेकड ेवळले. तेह$ टKकगीला
भेट देऊ लागले.`टKकगी' Jया अ त{यशील वागRयाने,EशKतबe
कारभाराने त े[भा?वत झाले. Iयांची सXvय सहानुभूती टKकगीवा
 Eमळाल$. टKकगीला आOधकH मदत Eमळू लागल$.


एकदा वृIतपLा\वारे Iयांची एकVLत मुलाखत घेतल$ गेल$. ^ी.
फोडनHी आधीच Iयांना सांगून टाकल.ं-"" तुमJया सव H[@नांची उIतरं
डॉ. का%हHरच देतील. आमJया दोघांच े?वचार एकच असतात.""


एक नःKपृह, नDरJछ,कमयHोगी सहकार$ लाभला. 9हणून फोडनHा
समाधान,तर आपले Kवiन वाKतवात साकारRयासाठB आव@यक ते
wdटेपण आ4ण संपIती लाभलेला EमL पाठBशी उभा रा:हला 9हणून
डॉ. का%हHर खूष ! एक गभ-H^ीमंत तर दुसरा भूEमपुL, ?व@वासा
Kवामी ! या दोघआंत आंतDरक भागीदार$बोरबर सामािजक
जबाबदार$ची भागीदार$ झाल$. कामं दुपट$ने वाढल$.


या दोSह$ महापु;षांना IयांJया या उतारवयात जणू उIसाहाचं उधाण
आलं होत.ं वेळाकाळाची पवाH न करता काय Hचालू होत.ं आपाप7या
नवन%या क7पना राबवून पाहात होत.े


आप7या ढासळIया तjयेतीची XफXकर न करता ऐंशी वषआHचे वृe का%हHर
आप7या मदत नसाला-कट€सला-घेऊन sडयर बॉनलHा हजर झाले. तेथे
फोडसHाहेबांनी आप7या EमLासाठB खास [योगशाळा उभारल$ होती.
Iया [योगशाळेत टKकगीतील `गु;Eशdय' दाखल झाले.


पान न.ं 214
`सां[ती काय नवीन जSम घेत आहे' या उIसुकतनेे वृIतपLकार,
बातमीदार sडयर [योगशाळेभोवती घरटया घालत होत.े



एका- सु:दनी Iया [योगशाळेत डॉ. का%हHर यांनी `कृVLम रबर'
जSमाला घातले.


`जSम' शुभ नZLावरचा होता. KवKतात मुबलक रबर उपलjध होऊ
लाग7याने अमेDरकन उ\योजकांना रबरासाठB दुस8या देशांJया तोडांकडं
पाहRयाच कारण उरले नाह$.


एका उSहाYयात ^ी.` फोड Hमोटार' कारखाSयात [EशZण देRयात आले. दmZणी
नG/ना Kथलांतर क;न ड„ेॉईटला जाRयाची गरज आता उरल$
न%हती.


आप7या धनाचा [भाव फोडसHाहेब जाणून होत.े इथं तर `काह$च
नको !' पण या भूEमपुLाचं कौतुक करावं, अशी Iयांची इJछा होती
Iयांनी डॉ. का%हHरना एक घर बांधून \यायच ेठर?वले. त े`घर' 9हणजे
एक [ासादह$ होऊ शकला असता. पण नाह$ - डॉ. का%हHरना घर हवे
होतं त ेIयांJया आईचं `डायमंड Gो%ह' 9Cये होतं तसं साधं लाकडी
खोपट.


डॉ. का%हHरची मातृभaती पराहून फोडसHाहेबांचं |दय भ;न आल.ं तहे$
Kवतः माचृभaतच होत.े


उIतमातील उIतम वाप;न `Gीनफ 7ड' येथे `का%हरभवन
उभारलं गेल.ं डॉ. का%हHरना कोण आनंद ! एक साधी इJछा पूणH


पान न.ं 215
%हायला Xकती काळ जावा लागला होता. वयाJया ऐंशीJया वषT
का%हHर आप7या घरात राहायला गेले. घरात पाऊल टाकताना ते
Zणभर थबकले. आईJया Kमृतीने Iयांच ेडोळे पाणावले.


फोडसHाहेबानंी आप7या EमLाला एक `खास भेट' :दल$. फोड-H
साहेबांJया मातलेा तJया लuनात माहे;न Eमळाले7या आहेरातील
एक कपबशी ` मातचेी Kमृती' 9हणून Iयांनी जपून ठेवल$ होती. तीच
कपबशी ` मातचेी Kमृती' 9हणून Iयांनी आप7या दोKताला भेट :दल$.
दोघंह$ थोर मातृभaत.


1938 साल$ एका सभेत डॉ. का%हHरांच े%याzयान होते, एकाने
डॉ. का%हHरांशी ओळख क;न :दल$.-


""सॉvे:टसला आपण ^ेdठ तIIवoानी समजतो, तो 9हणत असे क ,
मला एवढचं माह$त आहे क , मला काह$च माह$त नाह$. आज Iया
कसोट$ला उतरणार$ एकच %यaती या जगात आहे, ती 9हणजे डॉ.
का%हHर ! Iयांनाह$ काह$च माह$त नाह$. Iयांच ेआईवsडलच काय,
पण Iयांची जSमतार$खह$ Iयांना माह$त नाह$. oानाJया बाबतीत मते
एवढंच 9हणतात क सव^Hेdठ सवशHिaतमान परमे@वराकडून Iयांना
oान [ाiत होते,""


यावर का%हHर Eमिdकलपणे उ\गारले,""आज माझी खूप नराशा
झाल$. सभेतून माझी ओळख क;न :दल$ जात ेत%ेहा पूवT मा*याच
मला oात नसले7या Xकतीतर$ गोdट$ न%यानेच समजतात. आज मला
तसे काह$च समजले नाह$.""


 पण खरं 9हणजे आता Iयांना आप7या %यिaतगत पूव Hतहासाच ेकाह$च
वेष9य वाटत न%हत.े Iयांनी आप7या समाजाला अनेक [कारJया
दाKयIवातून-आOथकH,शेZ4णक,काह$ अंशी सामािजक-मुaत करRयात


पान न.ं 216`'`'``'`'`'`'
यश Eमळवलं होत.ं IयांJया पूवजHांचा :हशोब कधीच लागणार न%हत
Iयांचं नाव तर$ Kवतःचं कुठं होतं ? पण भ?वdयकाळ माL ह$ उणी
भ;न काढणार होता. इ तहासात Iयांना अढळKथान Eमळालं होत.ं


Iयांना टKकगीत येऊन चाळीसहून अOधक वष† झाल$ होती. लोकांनी
Iया नEमIत समारंभ करRयाचे ठर?वले. डॉ. का%हHरांJया ?वरोधाला न
जुमानता Iयांनी 2000 डॉलसचHा नधी गोळा क;न डॉ. का%हHरांचा
ŽॉSझचा अधपHुतळी तयार करवला. आप7याला भुकेJया खाईतून वर
खेचणा8या आप7या या बांधवा?वषयी Iया लोकांना कृतoता %यaत
करायची होती. 2 जून 1937 रोजी Iया पुतYयाच ेअनावरण
करRयात आले. लोक Iयांना भेटत होत.े डॉaटरांJया अंगावर तोच
सूट होता. वगEHमLांनी [ेमाने चढवलेला. वाधaHयाने झुकलेले का%हHर
भर7या नजरेने सा8यांशी बोलत होत.े अगIयाने चौकशी करत होत.े


रसायनशाKLाJया असाधारण वापराने Iयांनी अमेDरकेच ेजीवनमान
उSनत केले. IयांJया या कामOगर$चा गौरव 9हणून 1939 साल$
Iयांना `;झवे7ट पदक' अपणH करRयात आले.


1940 साल$ …ँकल$न डी. ;झवे7ट यांनी टKकगीला भेट :दल$.
Iया वेळी वृe का%हHरना त े9हणाले-



""तु9ह$ एक थोर `अमेDरकन' आहात. तु9ह$ तुमJया [योगशाळेत
जे घडवलं Iयाने अवxया राd„ाला बळकट$ Eमळाल$. शaती Eमळाल$.


1940 सालापयत~ टKकगी शाळेJया इमारतींची संzया 83 झाल$.
होती. 200 ?व\या?वभागात Eमळून 2000 ?व\याथT EशZण घेत होत.े
डॉaटरांJया अंगावर अजूनह$ तोच कोट होता. या :हवाYयात माL
Iयांच ेसहकार$ ^ी. हॅDर अँबट यांनी 125 डॉलस HखचूHन नवा कोट
आणला. डॉ. का%हHरांनी तो अंगावर चढवायला नकार :दला. मग ^ी.


पान न.ं 217                       शjद :-1238


अँबटनी हुकमी एaका वापरला- ""सर, या कोटाला 125 डॉलस Hपडले.
त ेपेसे तु9ह$ `फुकट' घालवणार का ?""
उ>या आयुdयात आप7या कपडयावर सगळे Eमळून 125 डॉलस HखचH
न केले7या [ा. का%हHरनी तो कोट अंगावर चढवला.


असे काह$ [संग सोडले तर Iयांच ेबाक सारे साधेच असे. पहाटे
चारपूवT उठून, Xफ;न आले क Iयांच ेकाम सु; होई त ेचांगले
अंधा;न येईपयत~. आIयं तक नकड असेल त%ेहा राL राL सशंोधनाचे
काम चालू असायच.े Iयांची [योगशाळाह$ साधीच. [योगाची साधनेह$
साधीच. Iयांना बघायला येणा8यांची सतत र$घ लागलेल$ असे. Iयांचे
त ेअoानाच े[दशHन करणारे `चौकस' [@न ऐकून डॉ.
का%हHरांJया साCया उपकरणांची अपूवाHई वाटणारे `बघे' Iयांची
उपकरणे पळवत. एखादं मडकं दुधाची फुटक बाटल$ Xकंवा असलंच
काह$ तर$. डॉ. का%हHरांना माL हे कोड ंउलगडत नसे. `इथून अस7या
 वKतू उचलून नेRयापेZा कमी कdटात Iयांना IयांJया घर$ नाह$ का
Eमळणार Iया ? मग हा उप\◌्%याप का ? ' मग पुSहा Vबचारे डबे
बाट7या, मडक गोळा क;न आपल$ उपकरणं बनवीत. पण डॉ.
का%हHरांना हे कसं कळावं क IयांJया हातची असल$ `अOधकृत'
उपकरणे पळवRयात Iया बxयांना [ोढ$ वाटत असे.


कोणाला IयांJया उपकरणा?वषयी कुतूहल, तर कोणाल IयांJया
नःKपृहतबेcल. त ेपगार वाढ घेत नाह$त. संशोधनाचं मानधन घेत
नाह$त, याच ेअनेकांना आ@चय Hवाटे. डॉ. का%हHरांना लोकांना याचं
का आ@चय Hवाटतं याचं गूढ वाटे. त े9हणत, ""ई@वरदIत देणगीबcल
मी लोकांकडून बZीस का xयावं ?"" यावर `अथदHास' 9हणे ""तु9ह$
जर असे पेसे घेतले असलेत तर Iयाचा ?व नयोग तुमJयाच बांधवांसाठB
नसता का करता आला ?""


""मी पेशाJया मागे लागलो तर मा*या बांधवांना ?वस;न गेलो
असतो...""


पान न.ं 218
ऑिKटन कट€सने बर$च धावपळ क;न एक योजना आखल$. डॉ.
का%हHर यांच ेगे7या पSनास वषाHतील कायाHच ेदशHन भावी ?पढयांना
घडावे, 9हणून `का%हHर संGहालय' उभारRयाJया कामी तो लागला.
भुईमूग,रताळी,रानगवत,टाकाऊ वKतू, कंदमुळं,हKतकला,झालर$
(लेसेस्),?वणकाम इ. अनेक ?वषयांवर$ल IयांJया कृती तेथे हार$ने
मांड7या गे7या. तशीच Iयांची OचLे ! अलाबामाची माती व आप7या
हाताची बोटं एवढया साधनांनी उIकृdट OचLे कशी साकारता येतात,
 हे आप7या ?व\या{या~ना दाखवून देRयासाठB तयार केले7या कलाकृती
तथेे मांड7या गे7या. (याच OचLांपेक एक OचL पॅDरसJया लुaझqबगH
गॅलर$ने ?वकत घेतले.)


हे `का%हHर संGहालय' केवळ गत ेतहासाची जंLी बनू नये, तर
भ?वdयकाल घड?वRयाच ेEशZण घेRयाच ेसाधन बनावे, दmZणेJया
भ?वdयाचा संदभ H9हणून Iयाचा उपयोग %हावा, अशा पCदतीने
संGहालयाची उभारणी केल$ गेल$.


?वoानशाखेत नGो मुलांनी Xकतीह$ हुशार$ दाखवल$ तर$ KवतःJया
उIकषाHसाठB Iयांना Iया अ>यासाचा उपयोग करता येत नसे. पदवी
घेऊन बाहेर पडले7या नGो केEमKटला सौSदय-H[साधने Xकंवा फार
तर एखादं दुसरं `पेटंट औषध' तयार करRयापल$कड ेअSय काह$
बन?वRयास वाव नसे. %यावसा यक [योगशाळांतून "" नG/ना मFजाव""
अशा अEल4खत पाटया. काह$ :ठकाणी तर काय\याने बंद$. अशा
पDरिKथतीत मोठया कdटाने आIमसात केलेले oान Iया ख8या अथाHने
वाप;न पाहता येत नसे. Iयामुळे साहिजकच पुढे. न;पयोगी ठरणा8या
या ?वषयाकड े?व\या{याHचा ओढा कमी झाला. हा फार मोठा धोका
होता हुशारमुलांची बुeी वाया जाणार होती. डॉ. का%हHरांनी इलाज
शोधला का%हHर-[ तdठान KथापRयात आले.


पान न.ं 219
`मी जॉज Hडjलू. का%हHर, Kवतः उभारलेले का%हHर-[ तdठान' मा*या
जवळJया Eमळकतीसह(तेहेतीसहजार डॉलस)H टKकगी संKथेला
अपणH कर$त आहे.' वृIतपLातील ह$ बातमी सा8या जगाला अवाक्
 क;न गेल$.


हे [ तdठान उभारRयचा Iयांचे Kवiन साकार करRयात अनेकांचा
हातभार लागला. जवळ जवळ दोन लाख डॉलस HXकंमतीची वाKतू
उभी रा:हल$. हजारो संशोधकांना,?व\या{या~ना तचा लाभ Eमळाला.
?वoान ?वषयात गती असणा8या मुलांना,[गत अ>यासvमात [योग-
शाळेची उणीव भासू नये, 9हणून आप7या आयुdयभराची साठवण
खच Hक;न Iयांनी हे [ तdठान उभारले.


उजाड माळावर फुलबाग फुल?व7याबcल,आपले हात केवळ नEमतHी-
साठB वापर7याबcल डॉ. वॉEशuटनला :दले7या वचनाची पूततHा
के7याबcल Iयांना संKथेने जे काह$ मानधन :दले होते, तहे$ Iयांनी
संKथेला साभार परत केले होत.े कारण त ेजाणून होत-ेकाळाJया
उदरात Iयांनी उIतम बी पेरलं होत.ं डोळस कdटाJया खतपाRयाने
अंकुरले7या कायाHनं मूळ धरलं होत.ं नवीन धुमारे फुटत होत.े लवकर
फळे लागणार होती.


IयांJया wdटेपणाचं,कायरHत वृIतीचं कौतुक करणारा, IयांJया लोकोIतर
समाजसेवेचं गुणगान करणारा जे%हा Iयांच ेआभार मानू लागे त%ेहा ते
?वनयानं 9हणत.-


""माझी नाह$तर आणखी कोणाची नयुaती या कामी क;न देवानं
आपलं काम करवून घेतलं असतंच. Iयानं माझी नवड केल$ यात माझी
[शंसा करRयाजोगं काय आहे !""


खरंच, अशा गुणी माणसाची नयुaती क;न देवानं Kवतःचं देवपण
राखलं होत.ं


पान न.ं 220
अ?वरत चार तपे पDर^म घेत7याJया खुणा आता IयांJया शर$रावर
चांग7याच :दसत होIया. कट€स शaयतो Iयांना एकटे राहू देत नसे.
जे%हा Iयांना कामाEम नIत बाहेर जावे लागे त%ेहा, Iयांची देखभाल
इतर ?व\याथT करत. Iयांची जाग xयायला मधून मधून [योग-शाळेत
डोकावत. या देखभाल$चा डॉ. का%हHरना %यIयय %हायचा.


`ह$ ये जा सहन करायचीच असती, तर मी लuन नसतं का केलं ?'


मग ?व\या{यान~ी सुचवलं,[योगशाळेत दाराला एक छोटे काचचेे
तावदान बसवा. 9हणजे आRह$ बाहे;नच तुमची जाग घेऊ. मग Iयांनी
ती सोय क;न :दल$.


1935 Jया सुमारास त ेबरेच आजार$ झाले होत.े अँ नEमयचा खूप
Lास झाला. पण Iयातून त ेसावरले अन् पुSहा कामाला लागले होत.े
उतारवय आ4ण नुकतंच येऊन गेलंल आजारपण यामुळे त ेथकले होत.े
`9यु4झयम' आ4ण `फाऊडशेन' कडची ये-जा करRयाचा Lास कमी
%हावा 9हणून नजीकच े नवासKथान Iयांना देRयात आले.


IयांJया उतारवयाकड ेआ4ण थकत चालले7या शर$राकड ेपाहून हेŒी
फोड Hयांनी IयांJया नवासKथानी Eल‘ट बसवून :दल$. िजना चढRया-
उतरRयाचा Lास तवेढाच कमी %हावा 9हणून डॉ. का%हHरांना Iया
Eल‘टचं एवढं कौतुक वाटे क , Iयांना भेटायला येणा8यांना ती Eल‘ट
 दाख?व7याEशवाय Iयांना चेन पडत नसे.


डॉ. का%हHरचं नाव घेत7याखेर$च वृIतपLवा7यानंा आत :दवस उजाडत
न%हता. या महाI9याला एकदा `पाहून घेRयाचं' पुRय लाभावं 9हणून
बरेच वारकर$ टKकगीला येत. पण वाधaHयाने थकले7या का%हHरना
आता जनसंपकH नको असे. Kवतःला [दशHनीय वKतू बन?वणे तर
मुळीच नको असे. आप7या लाज8या-बुज8या वृIतीवर मात करणे
Iयांना कधीच जमले नाह$. त%ेहा या `वारक8यांपासून दूर राहRया-
साठB भोजनाJया वेळीह$ त ेभोजनगृहात न जाता Kवयंपाकगृहात


पान न.ं 221
एका कोप8यात पड\याJया आडोशाने उरकत. तथे Iयांचा संपकH
येई त ेKवयंपाकघर सांभाळणा8या ?व\या{याHबरोबर. IयाJयाशी माL
त ेमोकळेपणानं हाKय?वनोद कर$त. दुEमळH Zण वेचRयासाठB, IयांJया
सहवासाचा आंनद लुटRयासाठB ?व\याथT Kवयंपाकगृह सांभाळRयाचे
काम आपणहून मागून घेत. आकाशवाणीवरJया भाषणातून Xकंवा
सभा-%याzयानातून न सांOगत7या गेले7या अनेक गोdट$ त ेमुलांना
सांगत. आप7या ?व\याOथदHशेतील अनुभव सांगून Iयांना शहाणे करत.
धोaयाच ेकं:दल दाखवत. रोज काह$ ना काह$ सांगून Iयांच ेoान व
Iयांचा आIमवEश%सा वृ?eगंत करत.


बाहेरचं जग माL डॉ. का%हHरना आता असं एकाक ठेवायला राजी
न%हत.ं `इंटर नॅशनल फेडरेशन ऑफ आXकHटेaटस्,इंिज नअसH,
केEमKटस अँSड टेिaनEशअSस' या संघटनेने Iयांची `194- सालचा
महामानव ' 9हणून नवड केल$.



`दmZणेतील `सुंदर ?वषयाच े' उIतम OचL काढ7याबcल OचLकार
बेSसफादर यांना बqजामीन पाDरतो?षकाच ेअडीचशे डॉलस HबmZस
देRयात आले ' वृIतपLाJया मध7या पानावर बातमी होती. सोबत Iया
सुंदर ?वषयाचा फोटो होता. तो फोटो होता नीटनेटका आ4ण
;बाबदार पोषाख केले7या डॉ. का%हHर यांचा दmZणेतील सुंदर
?वषय !!!


Iया :दवशी डॉ. का%हHर खुशीत होत े! Iयांचं OचL काढणा8या पोराला
[ोIसाहन Eमळालं होतं 9हणून !


टKकगीत आताशी OचLपट नमाHIयांची धावपळ चालू होती. IयांJया
आयुdयावर OचLीकरण चालू होत.े आप7या ढासळIया [कृतीकडे
दुलZH क;न त ेIयांना सहकायH देत होत.े एखा\या होतक; पोराला
Iयामुळे पुढे यायला [ोIसाहनच Eमळणार होत ेनाह$ का ?


पान न.ं 222
आता Iयांचा बहुतके सारा कारभार खोल$त7या खोल$त चाले. फारच
aवOचत त े[योगशाळेत जात.


1942 साल$ कॉGेस पZाने ठराव मांडला- मोझसे का%हHरJया घरा-
मागचं त ेलाकडी खोपटं `राd„$य Kमारक' 9हणून जाह$र करRयात
आले.




                 `महा नवाHण'
 पान न.ं 223


टKकगीचं वातावरण गेले काह$ :दवस जरा उदासच भासत होत.े दोन
आठवडयांपूवT पोचबHाहेरJया बफाHव;न डॉ. का%हHरांचा पाय घसरला.
जवळून जाणा8या ?व\या{या~नी Iयांना सावरल.ं IयांJया सांगRयाव;न
[योगशाळेत घेऊन गेले. कट€सशी बातचीत केल$. णग आप7या खोल$त
परतले त ेपुSहा बाहेर न येRयासाठBच. सार$ टKकगी OचतंाGKत होती.


डॉ. का%हHरनी पड7यापड7या नरवा नरव करRयास सु;वात केल$ होती.
संKथेच ेअCयZ पॅटरसन यांना बोलावून IयांJया हाती `राd„$य बचत
योजने' Jया रोzयाच ेपेसे :दले- `हे [ तdठानJया कामी वापरा आ4ण
जगाला कळू \या, मी हे मुcाम ?वकत घेतले होत.े देशभaती ह$
कोणIयाह$ वणाHची ठेकेदार$ नाह$. ती बंधनातीत आहे...""


शेवटपयत~ त ेआप7या कामाची %यवKथा लावू देत होत.े सवड Eमळेल
त%ेहा माDरयाआIयाने :दलेलं कातडी बांधणीचं बायबल उघडून वाचत
होत.े


बायबल उघडताना Iयांना माDरयाआIया समोर :दसत होती. तने
घातलेल$ आण... खूप खूप शीक आ4ण तु*या oानाचा उपयोग
तु*या बांधवांसाठB कर...


OचLकार Xकंवा संगीतकार %हायचं होत.ं. बाक Iया हौशी भागवून
घेत7याच जमतील तशा... हे जा तवंत माYयाच ेहात...यायगरला


पान न.ं 224
आवडलेले...आप7या बांधवांचं जीवन सुस|य करRयासाठB खूप
धडपडले.


पाऊस कसा पानापानांतून :ठबकतोय. अलगद :हर%या धDरLीवर
उतरतोय. हलकेच िजरतोय. कुठे गेला Iयाचा आvKताळेपणा... ह$
4खडक तून डोकावणार$ फांद$ तर नाIयाचीच आहे. फार पूवT
लावले7या रोपांपेक हे एक. केवढं उंच वाढलंय, डरेेदारपण झालंय...
डॉ. वॉEशंuटन, आज तु9ह$ हवे होतात. साधी :हरवळ ;जल$,तर Xकती
आनंद झाला होता...आता हे सूयाHच ेXकरण अंगावर पडू न देणारे
टKकगीच ेरKत ेअन्, हा पणाHJछा:दत अलाबाम पाहून Xकती आनंदला
असता तु9ह$ !


चचमHध7या ऑगHनच ेसूर वातावरणात भ;न रा:हलेत. Eमलहॉलंडबाई
पण ?पआनो काय सुरेख वाजवायची, पण तचं वादन ऐकताना का
कुणास ठाऊक, खूप रडू आलं होत.ं खरं 9हणजे संगीताने मन कसं
शांत %हाव.ं.. अगद$ आता वाटतं तस.ं..


अंधार पडू लागलाय. हवेत गारवा वाढतोय... या कोटानं बर$च वष†
ऊब :दल$. काय उIसाहानं Iया मुलांनी मा*या अंगावर चढवला होता
हा ! नाह$ तर$ अशा कोटांची ऊब काह$ वेगळीच.. सुखद...


िजमदादाचं हे एवढंच ;प लZात... कधी तर$ नेओशाJया जLेत
काढलेला फोटो... बाक हा नशीबवान...कशी होती कुणास
ठाऊक, पण याला नदान आई 9हणून हाक तर$ मारायला Eमळाल$.


 कशाचीच आस न%हती. एका परे@वराEशवाय कोणाची बांOधलक

न%हती. एका भूमीखेर$च कोणाशीच जवळीक न%हती. अखंड पोरके-
पणानं सावल$सारखी सोबत केल$ होती....


पान न.ं 225
Kवतःचं `काह$च' नसलेला हा मुaताIमा सा8या जगाला उधळून आता
पंचIIवात नघाला होता.


टKकगीनं Iयांचा अखेरचा @वास ऐकला 5 जून 1943.


 *
----------------------------------------------------------------
x